Na przestrzeni lat w Polsce występowało co najmniej kilkadziesiąt, jak nie kilkaset ras owiec. Przez wieki dominowały owce o okrywie mieszanej, w tym te o dobrej użytkowości kożuchowej i smuszkowej. Jedną z nich była przetrwała do dziś, zresztą – jakże licznie, wrzosówka polska. Ważnym elementem polskiego owczarstwa były także karakuły, które u schyłku ubiegłego wieku przeszły do historii. Mało kto jednak wie, że w naszym kraju hodowaliśmy inną cenną rasę kożuchowo-smuszkową – krukówkę.
Mała, kruczoczarna owieczka z powiatów janowskiego i biłgorajskiego.
Historia rasy
Pochodzenie krukówek było przedmiotem badań wielu naukowców. Większość z nich pozostawała zgodna – początków krukówek należy doszukiwać się na Wschodzie. Owce te były prawdopodobnie potomkami kożuchowo-smuszkowych owiec reszetiłowskich sprowadzonych na Zamojszczyznę wraz z jeńcami Tatarskimi.
Kierunek wschodni pozwala twierdzić, że te ,,małe, kruczoczarne owieczki” mają korzenie azjatyckie i ich dalekimi przodkami mogą być owce tłustoogoniaste, w tym prawdopodobnie karakuły – owce o najlepszej użytkowości smuszkowej. Teorię tą potwierdzały takie cechy krukówek jak wysoka jakość skór (zarówno kożuchowych, jak i smuszek), loczkowata okrywa jagnięca oraz szczątkowe kości rysikowe. Niektórzy autorzy podają, że na ukształtowanie krukówki wpływ miały także czarne świniarki, czyli świniarki litewskie – owce Kresów Wschodnich. Pod tą nazwą kryje się dzisiejsza wrzosówka polska.
Krukówki – lubelskie, czy nie tylko?
W kontekście krukówek najczęściej mówimy o krukówce lubelskiej. Rasa ta była najczęściej opisywana, można więc twierdzić, że z całej grupy krukówek – najpopularniejsza. Niektórzy autorzy (Kączkowski, Froń) w swych publikacjach podawali jednak charakterystyki nie tylko krukówek lubelskich, ale i litewskich oraz małopolskich.
Krukówki – czym się wyróżniały?
Krukówka była owcą drobną, zgrabną, ,,maleńką”. Dorosłe owce tej rasy osiągały masę ciała zaledwie 18–25 kg. Z cech budowy wyróżniały je delikatne, klinowate głowy, mysie uszy, ostre kłęby, karpiowate grzbiety, spadziste zady, rogatość, ciemne śluzówki oraz skóra, a także występowanie loczków u jagniąt. Okrywa wełnista mieszana, kruczoczarna. Wełna niekiedy lekko siwiała, niektóre sztuki miewały białe odmiany na czole i końcówce ogona jak współczesne polskie owce górskie odmiany barwnej czy merynosy barwne, ale runo prawie nigdy nie rudziało. Było to cechą nie tylko wysoce pożądaną, ale i wyjątkową.
Krukówka – tryk (pow. Janów, woj. lubelskie). Źródło: Greulich S. (1952): Hodowla owiec. Wykład 1, 2, 3. PWRiL, Warszawa
Za najszlachetniejsze uznawano krukówki lubelskie hodowane głównie w powiatach janowskim i biłgorajskim. Prawdopodobnie bardzo zbliżone były do nich krukówki małopolskie występujące w przyległych Lubelskiemu powiatach Galicji. Krukówka litewska, wskutek niskiej jakości chowu, odbiegała od dwóch pozostałych budową i masą ciała. Była najmniejsza, ,,zdegenerowana”. Jej wełna choć zawierała jednak najwięcej puchu, pozostała szorstka. Skórki krukówki litewskiej, ze wszystkich owiec krukówkowych, miały najniższą jakość.
Użytkowość krukówek
Krukówki ceniono za podobieństwo do karakułów i owiec krótkoogoniastych, które przypominała zarówno fenotypowo, jak i pod względem pochodzenia. Była to owca mało wymagająca, o dużej zdrowotności, doskonale sprawdzająca się jako inwentarz zagrodowy. Z dwóch strzyż dawała do 2 kg ciemnej wełny. Pozyskiwane były cenne skóry, które wyróżniały się wytrzymałością i elastycznością. Jeszcze bardziej wartościowe były smuszki uzyskiwane od mieszańców krukówki z karakułem. Futerka takich krzyżówek nie odbiegały jakością od najlepszych skórek czystej krwi karakuła, które były dawniej produktem luksusowym. Krukówka dawała dobrej jakości, smaczne mięso. Rzadko chorowała, nie przeszkadzały jej niekorzystne warunki klimatyczne.
Pożegnanie z krukówką
Krukówki były owcami stosunkowo popularnymi. Najważniejsza z nich – krukówka lubelska była dla swojego macierzystego regionu owcą typową. Charakterystyki krukówek w polskiej literaturze zootechnicznej przedstawiali: Froń (1923), Kączkowski (1928), Prawocheński (1937), Greulich (1937, 1952) oraz Herman (1949). Jako ostatni rasę tą opisali Alkiewicz oraz Śliwa (1958). W późniejszych latach słuch o krukówce zaginął…
W okresie prymu polskiego owczarstwa (lata 70. i 80. XX wieku), w żadnej z licznie ukazujących się publikacji nie pojawiały się już wzmianki o tej małej, czarnej owieczce. Nie podjęto prób jej restytucji. Z tego względu krukówki należy uznać za bezpowrotnie wymarłe, podobnie jak niezwykle niegdyś cenione karnówki (polskie owce krajowe). Choć podobny los miał spotkać polskie wrzosówki i świniarki, rasy te udało się uratować i dziś stanowią one niemal 15% wszystkich owiec objętych oceną wartości użytkowej w kraju.
Bibliografia
- Alkiewicz W., Śliwa Z. 1958: Poradnik chowu owiec. PWRiL, Warszawa.
- Froń J. 1923: Hodowla owiec. Wydanie własne, Toruń.
- Greulich S. 1937: Gospodarski chów owiec. Biblioteczka Kółka Rolniczego, Warszawa.
- Greulich S. 1952: Hodowla owiec. Wykład 1, 2, 3. PWRiL, Warszawa.
- Herman W. 1949: Chów owiec. Państwowy Instytut Wydawnictw Rolniczych, Warszawa.
- Kączkowski B. 1928: Studja nad wełną owiec ras i odmian miejscowych polskich. Polska Akademia Umiejętności, Kraków.
- Niżnikowski R., Szweda Ż., Godlewski T. 2025: Czarne owce w Polsce. Przegląd Hodowlany nr 5. Dostępne w: http://ph.ptz.icm.edu.pl/wp-content/uploads/2025/09/9a_Niznikowski.pdf
- Prawocheński R. 1937: Hodowla owiec. Tom I: Pokrój, wełnoznawstwo, rasy, rozpłód, organizacja hodowli, pielęgnowanie, żywienie, użytkowanie i choroby owiec. Wydawnictwo Towarowe Oświaty Rolniczej, Warszawa.
