Merynos polski – najważniejsza polska rasa owiec

Wieloletnie tradycje hodowli, doskonałe cechy wełniste, okazały eksterier oraz postępujący od ponad dekady systematyczny spadek pogłowia merynosa polskiego skłania do refleksji na temat znaczenia tej rasy w polskim owczarstwie. Czy merynos polski to tylko relikt rozkwitu przemysłowego przerobu wełny w PRL, czy jednak nieodłączny element polskiej hodowli owiec?

Początki polskiego owczarstwa cienkorunnego (1786–1918)

Jeszcze do końca XVIII wieku polskie owczarstwo kształtowały prawie wyłącznie prymitywne owce hodowane w gospodarstwach chłopskich. Świniarki, wrzosówki, krukówki, cakle i fagasy stanowiły ważne źródło grubej wełny, mięsa, skór, niekiedy także mleka. Nie odpowiadały jednak wymaganiom stawianym przez hodowlę wielkostadną. Nieco szlachetniejsze, a tym samym bardziej wartościowe były polskie owce krajowe – karnówki. Wełna polskich owiec, w tym ostatniej wskazanej rasy, stanowiła cenny towar eksportowany do tak odległych kierunków jak Chiny czy Persja.

Początek owczarstwa merynosowego w Polsce wiąże się właśnie z karnówką. Choć historia tej rasy nie jest dokładnie poznana (i taka prawdopodobnie pozostanie), niektórzy autorzy wskazują na udział w jej genotypie krwi merynosowej. Według ich teorii, karnówka polska była uszlachetnionym owcami cienkorunnymi typem świniarki, odznaczającym się mocną konstytucją, dość dużą jak na ówczesne warunki ramą ciała i dobrymi walorami użytkowymi. 

Właściwe merynosy trafiły do nas w XVIII wieku. Pierwsze owce cienkorunne hodowano w majątkach szlacheckich, głównie w regionach Lubelszczyzny, Kielecczyzny, Śląska, Mazowsza i Pomorza Gdańskiego. Sprowadzali je m.in. Anna Jabłonowska, Adam Czartoryski oraz ród Lichnowskich. Na polskich dworach hodowano wówczas wybitnie wełniste merynosy, które wywodziły się bezpośrednio od merynosów hiszpańskich. Były to merynosy sukiennicze, tzw. hiszpanki, a wśród nich elektorały (merynosy elektoralne, saskie, saksońskie) w Saksonii oraz negretti na terenie Austrii i Węgier. Hodowano także ich mieszańce (owce elektoral-negretti – eskuriały) oraz krzyżówki merynosowe (uszlachetnione i wypierające) wytworzone na bazie owiec ras krajowych (w tym wspomnianej karnówki).

Merynosy sukiennicze posiadały runa niezwykle gęste, o dobrym polu obrostu, wybitnie cienkie (14–26 mikronów), ale i krótkie (3–5 cm). O wysokiej wartości ich wełny świadczył fakt, że była ona ceniona nie tylko na zagranicznych jarmarkach wełny, ale i nawet królewskich dworach (np. wełna owiec Ignacego Lipskiego z Ludomy pod Obornikami). Na licznych wystawach światowych (Paryż, Wiedeń), zdobywaliśmy niejednokrotnie złote medale.

Mimo dostarczania ,,złotego runa”, elektorały i negretti nie były owcami idealnymi. Cechowały się rogatością, późnym dojrzewaniem, słabą mięsnością, dużymi wymaganiami związanymi z utrzymaniem, chorowitością. Masa ich ciała była niska, niektóre osobniki ważyły zaledwie 20–25 kg. Merynosy te posiadały także szereg wad pokrojowych (przedelikacenie budowy, iksowatość nóg, ostrość kłębu, gorset, nadmierna fałdzistość skóry – tzw. fałdziarze). Ich hodowla w Polsce nie przetrwała zmian rynkowych zmierzających w kierunku wzrostu znaczenia produkcji jagnięciny, połączonych ze spadkiem cen wełny sukienniczej.

Merynosy współczesnego typu rozwinęły się głównie na podkładzie merynosów czesankowych – mięsno-wełnistych (mięsnych), o lepszych cechach tucznych i rzeźnych oraz wełnie dłuższej (7–12 cm), ale nieco grubszej (do 28 μm) od popularnych ,,hiszpanek”. Hodowano dwie ich rasy, obie importowane z Francji: merynosy z Rambouillet – rambouillety (Mérinos de Rambouillet), czyli rambujety (ze słynną owczarnią w Narkowach), a później także merynoprekosy, czyli prekosy (Mérino Precocé) wytworzone z domieszką krwi angielskiej, długowełnistej rasy dishley (dziś – leicester długowełnisty, Leicester longwool), uznawanej wówczas za rasę mięsną. W wspomnianych ras wyróżniano rozmaite rosy. W obrębie prekosów były to m.in. Soissonais oraz Chatilonnais. 

Rambouillet, a później merynoprekos stały się z czasem przykładami owiec doskonałych. Łączyły bowiem w sobie dobre cechy wełniste z dobrą mięsnością i wczesnością dojrzewania.

Należy tutaj wspomnieć, że choć merynosy sukiennicze nie przetrwały w swojej starej formie do czasów współczesnych, w Europie zachodniej nadal hodowane są dokładnie te same rambujety i prekosy, co kilka wieków temu. Pod Paryżem, nieprzerwanie od roku 1786 funkcjonuje Owczarnia Narodowa Rambouillet, skąd pochodzi merynos rambujet. We Francji, a także Hiszpanii utrzymywane są z kolei prawdziwe merynosy starego typu – merynoprekosy (fr. Mérinos Precocé, hiszp. Merino Precoz). W porównaniu do polskich merynosów starego typu różnią się one większym polem obrostu wełną oraz rogatością.

Hodowla merynosów mięsnych stała się z czasem bardzo popularna. Wiele owczarni, w tym polskich, zdecydowało się na przestawienie hodowli merynosów wełnistych na kierunek rambujeta, a z biegiem lat – merynoprekosa (nazwy ras dotyczyły bowiem nie tylko konkretnej populacji, ale i typu czy kierunku hodowli – doskonalenia i selekcji owiec). W tym czasie szczególnie chętnie importowano materiał hodowlany z Niemiec. 

Celem ponownej poprawy mięsności, podjęto próby uszlachetnienia polskich owiec merynosowych rasami mięsnymi i – jak uznalibyśmy to dzisiaj – długowełnistymi. Były wśród nich ildefransy (ile de france, dishley-merino), beriszony (berrichon du cher), border-lestry (border leicester) oraz niemiecka Méle, czyli mele (mieszaniec merynosa i rasy border-lester, czyli Border Leicester). Krzyżówki tych ras z merynosami zwano anglomerynosami, czyli merynosami pogrubionymi. Uszlachetnianie merynosów czesankowych rasami zagranicznymi miało także miejsce w późniejszym okresie – w Międzywojniu (promował je głównie mgr inż. Witold Alkiewicz).

Merynos polski, czy merynoprekos polski? (1918–1989)

Do hodowli merynosów po odzyskaniu przez Polskę niepodległości przykładano należytą uwagę. Hodowano głównie merynosy mięsne, czyli merynoprekosy, choć istniały jeszcze pojedyncze stada ras rambouillet czy elektoral-negretti. W niektórych owczarniach hodowano merynosy pogrubione, jak wcześniej wspomniano – powstałe z uszlachetniania merynoprekosów rasami zagranicznymi, w tym mele czy border-lester. Owczarstwo anglomerynosowe zostało w roku 1923 potępione i promowano hodowlę merynosów (merynoprekosów) bez stosowania dolewów krwi ras obcych.

W latach 30. rozwój owczarstwa cienkorunnego był możliwy nie tylko dzięki skrupulatnej pracy hodowlanej, ale i pojawieniu się paryskiego rynku zbytu dla jagnięciny. Rozpoczęto także organizowanie rozmaitych jarmarków i targów wełny krajowej, co ułatwiło sprzedaż jakże cennej, wybitnej jakości, cienkiej i miękkiej wełny merynosowej.

Polskie merynoprekosy hodowane były w swoim swoistym kształcie aż do wybuchu II wojny światowej. Okupant niemiecki, świadomy jakości polskich owiec, rozgrabił najcenniejsze stada tak, że po zakończeniu działań wojennych na terenie Polski ostało się zaledwie (!) 100 000 maciorek merynosowych. Czołowymi przetrwałymi owczarniami, w których je utrzymywano były Dąbrówka (protoplasta stada hodowanego obecnie w Nadarzycach koło Wrześni) oraz Brylewo (stado prowadzone obecnie przez Ośrodek Hodowli Zarodowej Garzyn). Ocalałe pogłowie stanowiło podłoże do odtworzenia, a właściwie wytworzenia nowej rasy merynosa polskiego (merynoprekosa polskiego). 

W tym celu nieliczne, ocalałe merynoprekosy krzyżowano z rasami importowanymi. W pracach twórczych wykorzystano merynosy niemieckie. Merynosy krajowe niemieckie, czyli wirtemberskie (Merinolandschaf), jako rasę wytrzymałą i niewymagającą hodowano w surowszych warunkach regionów Pomorza Zachodniego, a nawet Pogórza. Z czasem drogą krzyżowania z merynosem polskim i rasą ile de france przekształcono je w owce bardziej mięsne (którymi wówczas raczej nie były). W genotypie merynosa polskiego duży udział ma także niemiecki merynos mięsny (Merinofleischschaf) zbliżony fenotypowo do dawnej rasy mele czy merynoprekosa. Wełniste cechy polskich merynosów polskich poprawiono z kolei poprzez przekrzyżowanie ich z importowanymi z krajów bloku wschodniego merynosami kaukaskimi (radzieckimi) i bułgarskimi odznaczającymi się dużą fałdzistością skóry, doskonałym polem obrostu wybitnie cienką wełną, wysoką wydajnością strzyżną oraz tendencją do rogatości. W pracy twórczej wykorzystano także merynosy hodowli czechosłowackiej oraz węgierskiej.

Odtworzony typ merynosa polskiego uznano już w latach 50. XX wieku. Już wtedy merynosy polskie były jedną z ważniejszych i najpopularniejszych ras krajowych. Celem zwiększenia ich pogłowia hodowano je w czystości krwi, w stadach będących pod ścisłą kontrolą użytkowości. Wysiłki związane z doskonaleniem tej rasy podejmowali m.in. prof. dr hab. Stanisław Jełowicki oraz mgr inż. Witold Alkiewicz. W hodowli merynosów kładziono nacisk przede wszystkim na doskonalenie eksterieru, cech mięsnych oraz wyrównania i charakteru wełny (ośrodek mięsny i kombinowany). Wyhodowano nawet merynosa typu jędrzychowickiego, w którego genotypie szczególnie duży udział miały jednostronnie wełniste merynosy radzieckie (ośrodek wełnisty). Merynos ten cechował się wysoką wydajnością strzyżną oraz najcieńszą wełną ze wszystkich ras krajowych.

Omówione prace nad doskonaleniem merynosa polskiego prowadzono przede wszystkim w gospodarstwach państwowych (uspołecznionych) – Ośrodkach Hodowli Zarodowej, Państwowych Gospodarstwach Rolnych, Zakładach Doświadczalnych Instytutu Zootechniki, Hodowlach Zwierząt Zarodowych. Najbardziej cenionymi stadami merynosowymi były te w Brylewie (należące obecnie do OHZ Garzyn), Górznie, Dobrzyniewie, Kołudzie Wielkiej (należące obecnie do Zakładu Doświadczalnego Instytutu Zootechniki Państwowego Instytutu Badawczego Kołuda Wielka), Mełnie, Polanowicach, Bieganowie, Bojanowie, Oporowie, Korytowie, Nadarzynie, Komorowie, Dąbrówce, Chrustowie, Jędrzychowicach, Osowej Sieni. 

Merynos polski – historia współczesna (1989–2025)

U schyłku XX wieku merynosy polskie nadal pozostawały jednymi z najbardziej cenionych ras krajowych. Zgodnie z wprowadzonymi w latach 90. programami doskonalenia pogłowia owiec do roku 2010 oraz doskonalenia plenności owiec krzyżowano je z rasami mięsnymi i plennymi (merynos booroola, charollais, fińska, romanowska) wytwarzając kilka linii syntetycznych (np. merynosy plenne – merynoromany, merynofiny). Najchętniej maciorki merynosa polskiego pokrywano jednak trykami niemieckiego merynosa mięsnego (ponownie). W zależności od schematu uszlachetniania wyznaczono trzy centra hodowlane (ośrodki) dla rasy: mięsny, wełnisty oraz plenny. 

W związku z tymi działaniami, w roku 2008 otworzono księgi dla merynosa polskiego w starym typie. Rasa ma być odpowiednikiem dawnego merynoprekosa, nieprzejawiającego cech ras wełnistych. Merynosa starego typu odtworzono drogą wyselekcjonowania owiec zachowujących wzorzec owcy prekosowej ze stad ,,zwykłego” merynosa polskiego. Pod uwagę brano rodowód oraz cechy eksterieru. U merynosa starego typu:

• pole obrostu nie przekracza linii oczu i połowy wysokości kończyn,
• fałdzistość skóry, w tym skóry szyi jest zredukowana (nie występują fałdy poprzeczne),
• budowa ciała jest nieco delikatniejsza w porównaniu do merynosa polskiego.

Spopularyzowano także merynosy polskie barwne (otwarcie ksiąg hodowlanych nastąpiło w roku 2004). Bodźcem do ustanowienia tej populacji była chęć wyprowadzenia rasy produkującej naturalnie kolorową, tańszą w barwieniu wełnę. Obie rasy objęto ochroną oraz dotacjami.

Merynos polski – wzorzec rasy

Merynos polski (vel. zwykły merynos, merynos mięsny) jest owcą dość dużego kalibru. Ma silną konstytucję i mocną budowę wskazującą na ogólnoużytkowy, mięsno-wełnisty lub wełnisto-mięsny typ użytkowy rasy. W krzyżowaniach merynosy stanowią komponent mateczny.

Eksterier. Głowa o profilu normalnym, z lekko garbatym grzbietem nosa. Śluzówka nosa, dołki łzowe oraz racice jasne. Uszy średniej wielkości, szyja i kończyny średniej długości. Tułów dość głęboki i długi. Fałdzistość skóry zredukowana, ale na tle pozostałych ras krajowych – silna (fałdy wzdłużne i poprzeczne na szyi). Umaszczenie jednolicie białe, wełna śnieżnobiała do kremowobiałej. Pole obrostu bardzo dobre, niekiedy przekracza linię oczu, na kończynach może dochodzić aż do raciczek. Runo zamknięte, miękkie, jednolite, wyraźnie skarbikowane. Słupki cylindryczne, orunienie od deskowatego, przez kalafiorowate, aż do brukowanego. Masa ciała maciorek ok. 60–80 kg, tryków – 90–120 kg. Wysokość w kłębie w zależności od płci i wieku waha się w granicach 60–80 cm.

Użytkowość rozpłodowa. Dojrzewanie wczesne, pierwsze krycie maciorek możliwe w wieku roku. Rasa asezonalna, cykliczne występowanie rui przez aż 10–11 miesięcy w ciągu roku daje możliwość produkowania jagniąt w systemach nasilonych wykotów (np. 3 wykoty w 2 lata – 8-miesięczny cykl produkcyjny). Plenność ok. 135%, w niektórych stadach aż 155–165%. Mleczność wysoka.

Użytkowość mięsna. Cechy mięsne dobre, budowa poprawna. Jagnięta nadają się do tuczu intensywnego, podczas którego przyrastają dziennie 250–300 g, a według niektórych źródeł do 350–400 g. Tuszki dobrze uformowane. W doświadczalnictwie wykazano, że w skali umięśnienia EUROP, tuszki merynosowe klasyfikuje się głównie do kategorii U, a w skali otłuszczenia (1–5) – do kategorii 2 lub 3.

Użytkowość wełnista. Cechy wełniste bardzo dobre. Wydajność strzyżna maciorek ok. 5 kg. Wełna jednolita cienka (22–26 μm), o srebrzystym połysku i wysadności 7–8 cm w odroście rocznym. Rendament niski, ok. 50%. Potencjał merynosów polskich w produkcji wełny nie jest obecnie wykorzystywany prawie w ogóle, gdyż przerób wełny owczej nie jest rozwinięty w naszym kraju. 

Inne kierunki użytkowania. Merynosy, głównie w przeszłości oraz w doświadczalnictwie, użytkowano w kierunkach mlecznym oraz futrzarskim. Obecnie rasa wykorzystywana jest także do pielęgnacji krajobrazu.

Utrzymanie. Merynosy nadają się głównie do chowu wielkostadnego, alkierzowo-pastwiskowego lub alkierzowego. Mają silny instynkt stadny. W ich chowie szczególnie ważna jest prewencja chorób związanych z niekorzystnym wpływem wilgotnego środowiska (kulawka, parazytozy, zapalenie płuc). Merynosy polskie są najbardziej popularne w regionach dysponujących dobrymi jakościowo glebami, o wysokiej kulturze rolnej, tj. w województwach kujawsko-pomorskim i wielkopolskim. Występują także na Pomorzu Zachodnim, Dolnym Śląsku i Opolszczyźnie.

Znaczenie merynosa polskiego w krajowym owczarstwie

Merynos polski przez dziesiątki lat hodowany był w Polsce w ujednoliconym typie, choć wyróżniano stada (centra) bardziej wełniste, mięsne, plenne oraz mięsno-wełniste. Merynos był wówczas najbardziej ustabilizowaną i najliczniejszą rasą krajową. Początek zmian w jego pogłowiu zaczął następować w latach 90. XX wieku. Przeorganizowanie kierunku polskiego owczarstwa z wełnistego na mięsny, a także prywatyzacja i likwidacja wielu hodowli zarodowych sprawiły, że pogłowie rasy zaczęło drastycznie spadać. Z mapy Polski zniknęło wiele cennych stad, a w znacznej części tych pozostałych wdrożono programy polegające na masowym krzyżowaniu merynosów z rasami mięsnymi i plennymi. Odpowiedzią na tą sytuację było wspomniane wcześniej wyprowadzenie populacji barwnej oraz zachowującej wzorzec merynoprekosa (merynos polski barwny, merynos polski w starym typie). Ochroną nie objęto jednak tak cennego podstawowego typu merynosa polskiego.

Zmiany w pogłowiu rasy były, i nadal pozostają bardzo drastyczne. W latach 70. XX wieku pod kontrolą użytkowości znajdowało się około 160 000 maciorek merynosa polskiego. W latach 80. było ich aż 300 000 (a ogółem aż 2 000 000!). W roku 2005 hodowano już tylko ok. 25 000 maciorek merynosa polskiego. Pięć lat później, w roku 2010 pod oceną użytkowości znajdowało się zaledwie 8 236 maciorek tej rasy, a 4 lata później było ich niespełna 3 500. W roku 2023 pod oceną Polskiego Związku Owczarskiego pozostawało 833 maciorek merynosa polskiego, z kolei w roku 2024 było ich tylko 701 – aż 16% mniej.

W czasie rozkwitu polskiego owczarstwa, merynos polski stanowił aż 40% krajowego pogłowia owiec będących pod oceną użytkowości. Dziś jest to zaledwie… 0,85% (łącznie z merynosem starego typu oraz merynosem barwnym jest to 12–13%).

Merynosy polskie (jako grupa rasowa) hodowane są obecnie zarówno w gospodarstwach należących do spółek nadzorowanych przez Skarb Państwa, jak i prywatnych. Wśród najbardziej znanych stad merynosowych wymienić należy te w Brylewie (OHZ Garzyn; merynos polski w starym typie), Kołudzie Wielkiej (ZD IZ–PIB Kołuda Wielka; merynos polski barwny), Boguszynach (OHZ Lubiana; merynos polski, merynos polski w starym typie), Golinie Wielkiej (HZZ Żołędnica; merynos polski), Kociugach (ZD IZ–PIB Pawłowice; merynos polski w starym typie), Mokrzeszowie (Agrominor; merynos polski, merynos polski w starym typie), a także Broniewie (merynos polski w starym typie, merynos polski barwny) i Nadarzycach koło Wrześni (merynos polski w starym typie). Prace hodowlane, w tym ocenę wartości użytkowej merynosów polskich, merynosów polskich barwnych i merynosów polskich starego typu prowadzą obecnie Regionalne Związki Hodowców Owiec i Kóz w Poznaniu, Bydgoszczy, Opolu, Łasku, Warszawie i Lublinie.

Merynos polski – perspektywy hodowli

Merynos polski niewątpliwie należy do czołowych, a wręcz ikonicznych krajowych ras owiec. Świadczy o tym m.in. fakt, że jego krew wykorzystano przy wyprowadzaniu co najmniej 23 krajowych ras, odmian i linii owiec, począwszy od polskich owiec nizinnych, a skończywszy na syntetycznych liniach mięsnych, plenno-mięsnych i plenno-mlecznych. Na wyróżnienie zasługuje także użytkowość tej rasy – merynosy polskie zachowują szereg wartościowych cech wełnistych będąc przy tym owcami o dobrej mięsności, wysokiej mleczności, mającymi predyspozycje do intensywnego użytkowania rozpłodowego. Sprawdzają się zarówno w hodowli w czystości krwi, jak i w krzyżowaniach międzyrasowych.

Mimo to, można z przykrością uznać, że rasa obecnie nie jest popierana w hodowli. Jej pogłowie jest aż 10–11-krotnie mniejsze od merynosa polskiego w starym typie, ustępuje nawet pogłowiu merynosa polskiego barwnego, a więc ras, do których powstania sama się przyczyniła. Nadzieją dla merynosa polskiego mogłoby prawdopodobnie być objęcie go Programem Ochrony Zasobów Genetycznych.

Owczarze zainteresowani hodowlą tej tak cennej rasy mogą skorzystać z listy hodowców oferujących materiał hodowlany merynosa polskiego dostępnej na stronie Hodowcy.

Bibliografia

1. Alkiewicz W., Śliwa Z. 1958: Poradnik chowu owiec. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.
2. Froń J. 1923: Hodowla owiec. Wydanie własne, Toruń.
3. Greulich S. 1937: Gospodarski chów owiec. Wydawnictwo “Książnicy dla Rolników” Centralnego Towarzystwa Organizacyj i Kółek Rolniczych, Warszawa.
4. Haring F. 1980: Hodowla owiec. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.
5. Hodowla owiec i kóz w Polsce w 2023 roku. 2024: Polski Związek Owczarski, Warszawa.
6. Hodowla owiec i kóz w Polsce w 2024 roku. 2025: Polski Związek Owczarski, Warszawa.
7. Jełowicki S. 1960: Owczarstwo wielkostadne. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.
8. Jełowicki S. 1967: Owczarstwo merynosowe na ziemiach polskich. Postępy Nauk Rolniczych, t. 14, nr 5,  s. 29–41. Dostępne w: https://agro.icm.edu.pl/agro/element/bwmeta1.element.agro-c3d34441-5adb-4b1e-8d02-3c495c051d13/c/29-41.pdf 
9. Laudowicz A., Kowalski J., Milewski J., Staniszkis O. (red.) 1987: Owce w Polsce. Sheep breeds in Poland. Wyd. Zrzeszenia Związku Hodowców Owiec w Polsce, Animex, Izba Wełny w Gdyni, Polsurvis.
10. Litwińczuk Z. (red.) 2011: Ochrona zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich i dziko żyjących. Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.
11. Merino Precoz. RFEAGAS. Dostępne w: https://rfeagas.es/razas/ovino/merino-precoz
12. Merynos odmiany barwnej. Owce: Bazy Bioróżnorodności: Dostępne w: https://bioowce.izoo.krakow.pl/rasy/merynos-odmiany-barwnej
13. Merynos polski w starym typie. Owce: Bazy Bioróżnorodności: Dostępne w:  https://bioowce.izoo.krakow.pl/rasy/merynos-polski-w-starym-typie
14. Milewski S. 2017: Efektywność rozrodu owiec i masa ciała jagniąt ras utrzymywanych w Polsce. Przegląd Hodowlany, 3. Dostępne w: http://ph.ptz.icm.edu.pl/wp-content/uploads/2017/05/1-Milewski.pdf 
15. Niżnikowski R. (red.) 2011: Hodowla, chów i użytkowanie owiec. Wieś Jutra, Warszawa.
16. Niżnikowski R., Borys B., Gruszecki T., Wójtowski J. 2001: Wykorzystanie rasy teksel w krajowej hodowli owiec, Cz. III. Syntetyczne linie owiec wytworzone przy udziale rasy teksel. Przegląd Hodowlany, 8. Dostępne w: http://ph.ptz.icm.edu.pl/wp-content/uploads/2017/12/25-27-11.pdf 
17. Niżnikowski R., Oprządek A., Głowacz K., Popielarczyk D., Strzelec E. 2012: Doskonalenie owiec rasy merynos polski utrzymywanych w spółkach Agencji Nieruchomości Rolnych do produkcji jagniąt rzeźnych. Przegląd Hodowlany, 1. Dostępne w: http://ph.ptz.icm.edu.pl/wp-content/uploads/2016/12/6-Ni%C5%BCnikowski.pdf 
18. Palusiński M., Sobocki B. 1952: Wełna owcza. Polskie Wydawnictwa Gospodarcze, Warszawa.
19. Patrimoine vivant. Bergerie Nationale Rambouillet. Dostępne w: https://www.bergerie-nationale.fr/qui-sommes-nous/patrimoine-vivant-merinos/
20. Prawocheński R. 1937: Hodowla owiec. Tom I: Pokrój, wełnoznawstwo, rasy, rozpłód, organizacja hodowli, pielęgnowanie, żywienie, użytkowanie i choroby owiec. Wydawnictwo Towarowe Oświaty Rolniczej, Warszawa.
21. Promocja postępu hodowlanego. Wielkopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Poznaniu. Dostępne w: https://ksow.pl/files/portal/Publikacje/2019_Promocja_postepu_hodowlanego.pdf 
22. Rasy owiec. PZOw. Dostępne w: https://pzow.pl/rasy-owiec.html
23. Skoczylas A. 1959: Hodowla owiec. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Łódź, Warszawa.
24. Staniszkis O. 1971: Owczarstwo w Polsce. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.
25. Szczepański W., Czarniawska-Piątkowska S., Milewski S. 2001: Hodowla i użytkowanie owiec. Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn.
26. Śliwa Z. 1957: Hodowla owiec. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Łódź, Wyższa Szkoła Rolnicza w Poznaniu, Poznań.
27. Wójcikowska-Soroczyńska M., Radzik-Rant A., Sztych D. 1992: Owce występujące w kraju i ich wełna. Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Izba Wełny w Gdyni, Warszawa, Gdynia.