Chów i hodowla owiec są ważnymi gałęziami światowego rolnictwa, nieodłącznymi elementami wielu kultur i religii. Owce jako zwierzęta wielostronnie użytkowe dostarczają człowiekowi wielu produktów, w tym artykułów żywnościowych, wełny – ważnego surowca do wyrobu odzieży, a także cenionego w rolnictwie naturalnego nawozu.

Owce są zwierzętami doskonale przystosowującymi się do różnych warunków środowiskowych. Wielowiekowa praca hodowlana doprowadziła do powstania kilkuset ras owiec, z których każda predysponowana jest do chowu w określonym klimacie. Część z nich występuje na nizinach, inne w górach, a jeszcze inne na terenach nadmorskich lub półpustynnych. Chów i hodowla owiec prowadzone są na wszystkich kontynentach poza Antarktydą.

W Polsce aż 25% całego pogłowia owiec utrzymywana jest w Małopolsce, przede wszystkim na terenach górskich. Tradycyjny chów owiec górskich ma znaczenie nie tylko gospodarcze, ale i kulturowe. Z pozostałych województw prym wiodą: wielkopolskie, podlaskie, lubelskie, łódzkie i pomorskie. Choć województwa te najczęściej nie są kojarzone z produkcją owczarską, to właśnie w ich obrębie hodowla owiec jest najbardziej rozwinięta i zintensyfikowana. Najmniej owiec hodowanych jest w Opolskiem. Chów i hodowla owiec prowadzone są zwykle w celu mięsnego użytkowania tych zwierząt. Mniejsze znaczenie ma produkcja mleka czy użytkowanie krajobrazowe. Owce są ,,dawcami” cennej wełny, której produkcja nie jest jednak ani opłacalna, ani rozwinięta.

Chów i hodowla owiec

Pod pojęciem chowu rozumie się całokształt działań związanych z utrzymaniem zwierząt, obejmujących m.in. ich żywienie, pielęgnację, warunki utrzymania oraz użytkowanie. Hodowla obejmuje natomiast działania ukierunkowane na doskonalenie zwierząt pod względem cech użytkowych i genetycznych, w szczególności dobór zwierząt do kojarzeń, selekcję oraz ocenę wartości użytkowej i hodowlanej.

Utrzymanie owiec

W Polsce rozwinięty jest głównie chów o niskim, niekiedy średnim stopniu intensyfikacji. Bazę paszową stanowią trwałe użytki zielone (pasze objętościowe), grunty orne (pasze treściwe) i pobliskie zakłady przemysłu rolno–spożywczego. Żywienie zwierząt przybiera zazwyczaj formę alkierzowo–pastwiskową. W okresie od maja do października (około) owce korzystają z pastwisk, natomiast zimą utrzymuje się je w budynku – owczarni.  Niekiedy stosowane są inne systemy utrzymania – pastwiskowy (owce przebywają cały rok na pastwisku z dostępem do schronienia, np. wiat) oraz alkierzowy (owce przez cały rok utrzymywane są w budynku).

Owczarnia

Owczarnie mają najczęściej konstrukcję murowaną, bądź drewnianą (w tym szopy pastwiskowe). Owczarnia powinna zapewniać dobrostan owiec, a przy tym wygodę ich obsługi. Owczarnie dla większych stad owiec stanowią najczęściej budynki murowane, z poddaszem użytkowym. Dużą popularność zyskały obecnie hale namiotowe i hale łukowe dla owiec. Posiadacze stad przydomowych z powodzeniem użytkują adaptowane domki narzędziowe, wiaty, niewielkie owczarnie wykonane np. z palet lub boksy w stajniach dla koni.

Wielkość owczarni oraz mikroklimat w niej panujący odgrywają kluczową rolę dla dobrostanu owiec. Owce z powodzeniem radzą sobie z niskimi temperaturami, jednak nie znoszą pomieszczeń zawilgoconych, narażonych na przeciągi. Minimalne warunki bytowania zwierząt określają przepisy prawa dotyczące dobrostanu. Na dobrostan owiec składają się m.in. oświetlenie, temperatura i wilgotność powietrza wewnątrz budynku, a także stężenie w nim dwutlenku węgla, siarkowodoru i amoniaku. Wymogi w zakresie powierzchni owczarni i kojców w przeliczeniu na jedną owcę są następujące:

• tryk utrzymywany pojedynczo – 3 m²
• tryk utrzymywany grupowo – 2 m²
• matka z jagnięciem utrzymywana pojedynczo – 2,5 m² + co najmniej 0,7 m² dla każdego następnego jagnięcia ssącego
• matka z jagnięciem utrzymywana grupowo – 1,5 m² + co najmniej 0,5 m² dla każdego jagnięcia ssącego
• jarka utrzymywana pojedynczo – 1,5 m²
• jarka utrzymywana grupowo – 0,8 m²
• tryczek utrzymywany pojedynczo – 2 m²
• tryczek utrzymywany grupowo – 1,5 m²
• skopek utrzymywany pojedynczo –  0,8 m²
• skopek utrzymywany grupowo – 0,6 m²

Wyposażenie owczarni

Wyposażenie owczarni służy do prawidłowej pielęgnacji zwierząt, w tym do ich karmienia. Paśniki dla owiec.  Tradycyjne paśniki typu jasło umożliwiają skarmianie zarówno pasz objętościowych, jak i sypkich. Paśniki okrągłe stosuje się najczęściej na pastwiskach, umieszcza się w nich zwykle całe bele siana. Koryta dla owiec służą do zadawania pasz sypkich, w tym pasz treściwych. Nie są one jednak zbyt popularnym rozwiązaniem w przypadku chowu owiec (specyfika żywienia). Poidła dla owiec mogą być automatyczne, wannowe, pływakowe, izolowane, a niekiedy stanowią je same wiadra, wanny, miski. Płotki (lassy) są wykonane z drewna lub metalu służą przeważnie do budowy kojców i zagród porodowych. Ściółka owczarni. Ścielenie podłoża przeprowadza się po usunięciu obornika, a przy stosowaniu metody głębokiego ścielenia – ścioły dokłada się na już zabrudzone podłoże. Dokładanie np. słomy (ok. 0,5 kg / sztukę) na już wytworzony nawóz zapewnia zwierzętom odpowiedni komfort cieplny. Ma to znaczenie przede wszystkim zimą. Do ścielenia owczarni używa się najczęściej słomy pszennej lub żytniej. Obornik wywozi się z owczarni od 1 do 4 razy do roku.

Wypas owiec

Pastwisko umożliwia zwierzętom swobodny ruch oraz dostęp do światła słonecznego. Jego ruń zapewnia z kolei dostarczanie do organizmu odpowiednich ilości włókna, białka, witamin oraz minerałów. 

Wypas owiec rozpoczyna się, gdy ruń osiągnie 8–12 cm wysokości. Wypasu nie należy rozpoczynać wcześniej, gdyż doprowadzi to do zniszczenia pastwiska oraz ułatwi rozwój chorób pasożytniczych. W Polsce okres wypasu trwa w przybliżeniu ok. 170 dni, od maja / czerwca do września / października.

Przejście z żywienia alkierzowego na pastwiskowe należy prowadzić stopniowo. Początkowo owce wypasa się przez kilkadziesiąt minut. Pełne korzystanie z pastwiska może rozpocząć się dopiero po przyzwyczajeniu zwierząt do pobierania zielonki. Spasanie runi bez wcześniejszego przyzwyczajenia owiec, wypas na runi młodej, o dużym udziale roślin motylkowych, a także mokrej od deszczu bądź rosy znacznie zwiększa ryzyko wzdęć żwacza. Zawsze po zejściu owiec z pastwiska należy skarmić pasze objętościowe suche – słomę (słoma na zakładkę). Owiec nie należy wypasać na pastwiskach podmokłych (ryzyko kulawki).

Wielkość pastwiska dla owiec

Szacuje się, że na 1 ha dobrego jakościowo pastwiska można wypasać od 10 do max. 25 owiec. W przypadku słabych pastwisk należy odpowiednio zmniejszyć obsadę wypasanych zwierząt i w miarę potrzeb dokarmiać je w owczarni.

Pastwiska dla owiec

Tradycyjnie pastwiska dla owiec dzielimy na trwałe (użytki przeznaczone wyłącznie do wypasu), krótkotrwałe (np. użytkowane na przemian kośnie i pastwiskowo), czasowe (okresowe) lub uboczne. Zwykle łąki i pastwiska dla owiec użytkowane są tradycyjnie naprzemiennie – kośnie i pastwiskowo, tzn. odpowiednio długą ruń kosi się i wykorzystuje na siano, i dopiero wtedy na użytek wypędza się owce. Siedliskami używanymi do wypasu owiec są jednak nie tylko tradycyjne użytki trawiaste, ale i buraczyska, koniczyniska, ziemniaczyska, odłogi, ugory, polany śródleśne, tereny przyrodniczo cenne (parki narodowe i krajobrazowe), ogrody przydomowe, sady, winnice, farmy fotowoltaiczne, wały przeciwpowodziowe, parki miejskie.

Systemy wypasu owiec

Podstawowym systemem wypasu owiec jest wypas wolny (swobodny). Polega on na oddaniu do dyspozycji owiec całego wygrodzonego areału pastwiska. 

Wypas kwaterowy owiec (rotacyjny) opiera się o podział pastwiska na mniejsze części – kwatery. Na jednej kwaterze owce przebywają około 3 dni po czym przepędzane są na kolejną. W tym czasie owce wykorzystują ruń, a poprzednia część pastwiska ma czas na ,,regenerację”.

Wypas strzeżony owiec polega na niewygradzaniu dla nich pastwiska. Ochronę owiec podczas jego trwania zapewniają ludzie oraz odpowiednio wyszkolone psy. Wypas ten jest silnie związany z kulturą i tradycją Górali. 

Wypas owiec na uwięzi polega na przymocowaniu do szyi owiec obroży, a następnie dołączeniu do niej łańcucha. Łańcuch ten jest przytwierdzony do wbitego w ziemię palika. Na uwięzi wypasa się owce o spokojnym temperamencie i słabym instynkcie stadnym, np. owce ras texel i fryzyjskiej.

Owce wykorzystywane są również w innych, bardziej specyficznych systemach wypasu. Sprawdzają się w wypasie międzygatunkowym (z bydłem, kozami, końmi, lamami), bale grazing (wypas ze swobodnym dostępem do całej beli siana), a jako jedyny gatunek zwierząt wykorzystywane były do koszarzenia, czyli koszarowania (wypasu owiec górskich w ciasnych zagrodach).

Grodzenie pastwisk i ochrona w trakcie wypasu

Pastwiska dla owiec należy odpowiednio wygrodzić tak, aby uniemożliwić drapieżnikom dostęp do inwentarza, a jednocześnie udaremnić ewentualne ucieczki. Typowe ogrodzenie powinno mieć wysokość minimum 90-110 cm i być dobrze zabezpieczone w części przyziemnej. Za najbardziej skuteczne uznawane są ogrodzenia z siatki leśnej lub z siatki elektrycznej.

Ogrodzenia dla owiec można wzmocnić przy użyciu pastuchów. Pastuchy dla owiec powinny być mocne – moc elektryzatora wynosi najczęściej od 3 do 5 J.

Odpowiednią opiekę nad wypasanymi owcami mogą zapewniać inne gatunki zwierząt. Od wieków od ochrony zwierząt wykorzystywane są psy pasterskie (stróżujące), w tym polski owczarek podhalański. Psy zaganiające (owczarskie), np. border collie pracuje inaczej – jego zadaniem nie jest stricte ochrona owiec, lecz zaganianie, spowalnianie, pospieszanie oraz rozdzielanie stada na mniejsze grupy.

Rolę ochronną w trakcie wypasu owiec pełnią również lamy oraz osły. Mają one silny instynkt terytorialny i zarówno informują o pojawieniu się drapieżnika (rżenie), jak i chronią przed nim stado. Specyficzna reakcja kóz na stres może z kolei zapewnić zaatakowanym przez drapieżniki owcom możliwość skutecznej ucieczki.

Żywienie owiec

Specyfika żywienia owiec wynika bezpośrednio z anatomii i fizjologii ich układu pokarmowego. Kluczową rolę w trawieniu odgrywa mikrobiom, szczególnie rozwinięty w żwaczu – pierwszej komorze owczego żołądka. Z tego względu najważniejszym składnikiem pokarmowym dla owiec jest włókna – budulec roślin. Włókno wykorzystywane przez mikroflorę przewodu pokarmowego zapewnia owcom dostęp do energii oraz witamin.  Z tego względu obfite w włókno pasze objętościowe (siano, słoma, zielonka) stanowią podstawę diety owiec. Łatwostrawna skrobia dostępna np. w ziarnach zbóż jest dostarczana owcom o wysokim zapotrzebowaniu energetycznym (ciąża, laktacja, wzrost). Białko ma rolę budulcową, dostarczane jest głównie z zielonkami, sianem i nasionami roślin strączkowych. Białko zbudowane jest z aminokwasów, z których część jest produkowana przez mikroorganizmy przewodu pokarmowego. Witaminy, makro- i mikroelementy korzystnie wpływają na procesy fizjologiczne zachodzące w organizmie. Przykładami tychże składników są witamina A, witaminy z grupy B, witamina D, witamina K, wapń, fosfor, magnez, potas, sód, chlor, selen, mangan, cynk, miedź czy żelazo.

Pasze dla owiec

Pasze stosowane w żywieniu zwierząt dzielimy na objętościowe suche (np. siano, słoma), objętościowe soczyste (m.in. zielonki, kiszonki, okopowe), pasze treściwe (np. ziarna i nasiona) oraz dodatki paszowe (drożdże, probiotyki, premiksy, syntetyczne witaminy i minerały). Najważniejszymi paszami oraz dodatkami paszowymi dla owiec są:

• Zielonka – zadawana poprzez wypas lub w formie zielonek kośnych,
• Siano – zadawane do woli lub w ilości ok. 0,5-2 kg / sztukę; źródło włókna, białka i niektórych mikroskładników,
• Słoma – używana najczęściej jako wyściółka owczarni,
• Okopowe – marchew, buraki, ziemniaki, brukiew, rzepa, cykoria czy pasternak; zadawane w ilości ok. 1–2 kg / sztukę,
• Ziarna zbóż – źródło energii, fosforu, witamin z grupy B, białka; najczęściej owies i jęczmień w ilości 0,2 do nawet 1,5 kg w zależności od zapotrzebowania produkcyjnego; skarmiane zazwyczaj w formie całych ziaren bądź ziaren gniecionych, matkom kotnym, karmiącym, tuczonym jagniętom bądź trykom w okresie stanówki,
• Nasiona roślin strączkowych i śruty poekstrakcyjne – pasze wysokobiałkowe, w tym nasiona grochu (peluszki), bobiku i słodkiego łubinu, a także śruty poekstrakcyjne rzepakowa, słonecznikowa czy sojowa; skarmiane tuczonym jagniętom w ilości ok. 0,2 kg / sztukę,
• Wysłodki buraczane – pasza szczególnie ceniona na większych fermach, tania, lecz zawierająca mało składników odżywczych,
• Odpady kuchenne, leśne i ogrodnicze – w tym obierki, suche pieczywo, poświąteczne choinki, dyskwalifikaty, głąby kapusty, gałęzie drzew,
• Lizawki solne i witaminowo-mineralne, które powinny być wzbogacone o selen.

Fachowa pomoc przy układaniu dawek pokarmowych dla owiec

Skomponowanie dawek zależy przede wszystkim od stanu fizjologicznego zwierzęcia, a także dysponowanej bazy paszowej. Żywienie owiec różni się w obrębie ras, a także konkretnych stad, które mają do dyspozycji różne komponenty paszowe. Żywienie owiec jest specyficzne, a jego nieumiejętne prowadzenie zwiększa ryzyko chorób metabolicznych. Z tego względu o pomoc przy układaniu dawek pokarmowych oraz konsultacje dotyczące żywienia owiec należy zwracać się do doradców żywieniowych. Kontakty do takich fachowców można znaleźć na stronie Specjaliści.

Pielęgnacja owiec

Długość życia owiec przekracza niekiedy nawet 15 lat. Z hodowli owce brakowane są najczęściej po 6-7 wykotach (maciorki) lub 2-4 stanówkach (tryki). W tym czasie zwierzęta narażone są na rozmaite choroby. Aby im zapobiegać, należy owce odpowiednio pielęgnować. Podstawowymi zabiegami pielęgnacyjnymi owiec są strzyżenie, korekcja racic, znakowanie (najczęściej kolczykowanie), kąpiele racic, spiłowanie lub przycięcie rogów, kurtyzowanie (usuwanie ogonków), kastracja.

Poskramianie owiec

Właściwe zabiegi pielęgnacyjne zwierzętom wykonuje się po ich uprzednim poskromieniu. Schwytanie owcy należy wykonać łapiąc zwierzę zdecydowanym ruchem za obszar nad stawem skokowym lub sam tylny napięstek. Prowadząc owcę można przytrzymywać jednocześnie jej zad oraz dolną część pyska. Poskromienie odbywa się najczęściej przez usadzenie owcy na zadzie. Poskromienie może również zostać wykonane poprzez spętanie kończyn owcy lub umieszczenie zwierzęcia w leżaku bądź poskromie.

Strzyżenie owiec

Podstawowym zabiegiem pielęgnacyjnym w chowie owiec jest strzyżenie. Strzyża wykonywana jest raz lub dwa razy do roku w zależności od rasy owcy. Dwa razy do roku powinno strzyc się owce o okrywie mieszanej, np. owce górskie, wrzosówki, świniarki. Raz do roku strzyże się owce o okrywie jednolitej – merynosy, polskie owce nizinne, polskie owce długowełniste, rasy mięsne.

Owce strzyże się najczęściej przed wykotami (maciorki) lub przed stanówką (tryki). Z tego względu okres strzyżenia przypada zwykle na jesień lub wiosnę. Owiec nie należy strzyc latem, gdyż wypas zwierząt pozbawionych runa zwiększa ryzyko fotouczuleń.

Strzyża w większych stadach wykonywana jest przez strzygaczy (postrzygaczy), przy użyciu maszynek elektrycznych. Posiadacze pojedynczych sztuk owiec wykonują niekiedy strzyżę samodzielnie, z zastosowaniem nożyc. Kontakty do osób zajmujących się strzyżeniem owiec można znaleźć na stronie Specjaliści.

Korekcja racic

Korekcja racic polega na usunięciu przerośniętych fragmentów tkanki rogowej racicy. Wykonuje się ją najczęściej ręcznie, przy użyciu odpowiednich nożyc przypominających sekator, szlifierki oraz noża kopytowego. Zabrudzoną racicę wstępnie oczyszcza się z obornika lub ziemi, a następnie z ostrożnie przycina się przerośnięty róg. Korekcję racic wykonuje się zwykle 2 razy do roku (przed i po okresie pastwiskowym, u tryków także przed stanówką). 

Kolczykowanie owiec

Znakowanie owiec może być nietrwałe (np. przy pomocy farby) oraz trwałe (kolczykowanie, chipowanie, tatuowanie). Obecnie w Polsce obowiązują przepisy wprowadzające obowiązek ewidencjonowania wszystkich owiec w ramach systemu Identyfikacji i Rejestracji zwierząt. Informacje na temat systemu IRZ można znaleźć na stronie internetowej gov.pl.

Najczęściej owce znakuje się poprzez umieszczenie na ich uszach kolczyków zwykłych lub elektronicznych, na których umieszcza się indywidualny, niepowtarzalny numer zwierzęcia. 

Kolczykowanie rozpoczyna się od dobrania pary kolczyków przypisanych danej sztuce oraz umieszczeniu ich w kolczykownicy. Igłę kolczykownicy umieszcza się we wnętrzu trzpienia męskiej części kolczyka. Następnie poskramia się owcę, przytrzymuje jej głowę i zaciska aparat tak, aby trzpień kolczyka złączył się z jego częścią żeńską. Kolczyk należy umieścić możliwie na środku małżowiny usznej, omijając naczynia krwionośne.

Profilaktyka chorób owiec 

Profilaktyka chorób owiec powinna odbywać się przede wszystkim przez przestrzeganie norm dobrostanu oraz podstawowych zasad bioasekuracji. Ściany i ściółkę należy bielić wapnem gaszonym lub suchą dezynfekcją. Należy stosować ochronę owiec przed owadami (dezynsekcja) oraz gryzoniami (deratyzacja). 

Żywienie owiec powinno być prowadzone zgodnie z normami żywienia. Stosowanie w żywieniu owiec niektórych pasz polepsza ich kondycję oraz zwiększa odporność, w tym na choroby pasożytnicze. Z tego względu coraz bardziej popularnym komponentem dawek pokarmowych dla owiec są zioła (np. lebiodka, czosnek, tymianek, piołun, czystek, a także nasiona dyni, kora dębu). Należy utrzymywać zwierzęta w optymalnej kondycji oraz dbać o to, by jagnięta pobrały od matek siarę w pierwszych godzinach po narodzeniu.

Czynne uodpornienie owiec na pewne choroby jest możliwe dzięki szczepieniom. W Polsce, małe przeżuwacze szczepi się głównie przeciwko bakteriom z rodzaju Clostridium – beztlenowcom.

Ogromną trudnością w leczeniu chorób owiec jest brak dostępu do lekarzy weterynarii specjalizujących się w medycynie małych przeżuwaczy.

Odrobaczanie owiec

Chorób pasożytniczych można unikać poprzez utrzymywanie zwierząt w odpowiednich warunkach zoohigienicznych czy stosowanie w ich żywieniu substancji przeciwrobaczych. Najbardziej odpowiednią metodą wykorzystywaną w ich diagnozowaniu jest badanie kału zwierząt, m.in. w lecznicach i laboratoriach weterynaryjnych. Obecnie wiele przedsięwzięć związanych z popularyzowaniem wiedzy z zakresu zwalczania chorób pasożytniczych u przeżuwaczy realizowanych jest w ramach projektu ,,Zrównoważona kontrola pasożytów w hodowli przeżuwaczy”, czyli SPARC (Sustainable Parasite Control in Grazing Ruminants). Naukowcy realizujący projekt stanowią ważne ogniwo łączące naukę z praktyką.

Leczenie parazytoz zależy m.in. od gatunku pasożyta. Najczęściej stosowanymi substancjami aktywnymi są albendazol, lewamizol, iwermektyna, doramektyna oraz eprynomektyna. Tradycyjnie owce odrobacza się dwa razy do roku – jak jednak już wiemy leki powinno stosować się dopiero po konsultacji weterynaryjnej. Przy każdym zabiegu odrobaczania zaleca się zmieniać substancję czynną leku (w tym grupę chemiczną). Poprawia to skuteczność zabiegu oraz przeciwdziała lekooporności.

Rozród owiec. Podstawowe informacje

Fizjologia rozrodu owiec powinna być znana hodowcom, gdyż użytkowanie rozpłodowe owiec decyduje o opłacalności ich produkcji. Owce po raz pierwszy kryje się najczęściej w wieku 8-12 miesięcy. Stan, w jakim owca jest zdolna do zapłodnienia nazywamy rują. Z uwagi na specyfikę chowu owiec, zaobserwowanie u nich zewnętrznych objawów rui jest bardzo kłopotliwe. Z tego względu do jej rozpoznania używa się tradycyjnie tryków. Przy braku zapłodnienia ruja powtarza się regularnie w określonych okresach co 16–17 dni. Owce należą do zwierząt dnia krótkiego – ruja pojawia się u nich systematycznie w okresie od późnego lata do zimy. Rasy takie nazywamy sezonalnymi. Rasy asezonalne (np. merynosy, wrzosówki) wykazują aktywność płciową przez dłuższy czas – ruja pojawia się u nich cyklicznie nawet przez 11 miesięcy w roku.

Stanówka

Okres rozpłodu owiec nazywamy stanówką. W jej trakcie tryki łączy się z maciorkami. Przed rozpoczęciem stanówki owce należy odpowiednio żywić. Stosowanie flushingu (patrz niżej) poprawia ważny ze względów ekonomicznych wskaźnik plenności.

Ze względu na fizjologię układu rozrodczego owiec, stanówka prowadzona jest najczęściej jesienią. Ustalanie terminu stanówki zależy jednak nie tylko od rasy, ale i konkretnego stada. 

Jagnięta z wykotów zimowych są przez hodowców zdecydowanie najbardziej cenione – uchodzą za najbardziej odporne i szybkorosnące.

Najbardziej odpowiednim systemem krycia jest krycie haremowe – w odpowiednio wygrodzonych zagrodach łączy się ok. 25-30 maciorek z jednym trykiem, na okres ok. 50 dni. Stosowanie krycia grupowego (wpuszczenie do stada maciorek grupy kilku tryków) uniemożliwia określenie pochodzenia potomstwa, a także określenie terminu wykotu.

Przygotowanie owiec do stanówki

Zarówno maciorki, jak i tryki przed oraz w okresie trwania stanówki należy żywić obficie. Poziom żywienia, w tym podaż energii oraz witamin i minerałów oddziałuje na wyniki produkcyjne zwierząt.

Tradycyjnie maciorki przed okresem stanowienia podpędza się poprzez zwiększenie w ich dawkach pokarmowych ilości energii, biała, witamin, minerałów oraz fitoestrogenów. Jest to możliwe m.in. poprzez wypasanie owiec na użytkach obfitych w rośliny motylkowe (koniczyna, lucerna), włączenie w ich żywienie pasz treściwych i/lub skarmianie mieszanek witaminowo-mineralnych z selenem, betakarotenem i witaminą E. W tym celu można rozpocząć skarmianie drożdży paszowych selenowanych oraz kiełkowanego ziarna jęczmienia.

Inną metodą zwiększenia plenności owiec jest flushing. Flushing owiec polega na umiejętnej modyfikacji obfitości żywienia maciorek, najpierw zmniejszając podaż energii o ⅕ (80% dawki wyjściowej), a na tydzień przed stanówką zwiększając o ten sam ułamek w stosunku do dawki przed rozpoczęciem zabiegu (120% dawki wyjściowej). Podpędzanie może podnieść wskaźnik plenności stada nawet o 30%.

Ciąża i poród

Ciąża u owiec trwa średnio od 145 do 152 dni. W początkowym jej okresie owce żywi się tradycyjnie, natomiast intensywność żywienia zwiększa się od 3. miesiąca ciąży (u ras mięsnych niekiedy wcześniej). Maciorki kotne należy starannie pielęgnować oraz ostrożnie ostrzyc na około 2 miesiące przed planowanym wykotem.

Zbliżający się poród objawia się opadnięciem brzucha, zapadnięciem słabizn, zaniepokojeniem. Poród u owiec trwa około 30 minut. Przy wydłużeniu tego okresu można podejrzewać komplikacje porodowe. Tradycyjne podejście mówi o udzielaniu owcom pomocy porodowej od razu po zauważeniu akcji porodowej – zwlekanie z pomocą porodową może prowadzić do utraty płodu (uduszenie).

Opieka nad jagniętami

Jagnię bezpośrednio po porodzie musi zostać wyczyszczone – powinno zostać wylizane przez owcę-matkę. Jeśli maciorka nie wykazuje zainteresowania jagnięciem, należy wytrzeć skórę i pyszczek jagnięcia suchą ściereczką wykonując przy tym delikatny masaż. Można również obsypać jagnię smakowitą paszą treściwą (np. otrębami) lub wytrzeć go o wody płodowe, których zapachy nakłoni maciorkę do zaopiekowania się potomstwem. Następnie należy obciąć pępowinę do długości około 8 cm oraz ją zdezynfekować.

Jagnię już w pierwszych chwilach życia powinno wstać i ssać z wymienia siarę (colostrum). Wydzielina jest źródłem m.in. niezwykle ważnych przeciwciał, bez których jagnię najpewniej nie przeżyje. Z tego względu siara nazywana jest eliksirem życia. Jagniętom słabym należy podać siarę przy użyciu sondy. W wyjątkowych przypadkach (np. śmierć owcy przy porodzie) należy podać jagnięciu siarę mrożoną, ewentualnie preparaty siarozastępcze.

Łożysko powinno zostać wydalone przez maciorkę po maksymalnie 3 godzinach od porodu. Jeżeli nie zrobiono tego wcześniej, maciorkę po porodzie wraz z jagnięciem należy umieścić w osobnym kojcu porodowym, czyli tzw. porodówce o wymiarach min. 1×1,25 m. Po okresie kilku dni maciorki z kojców porodowych przenosi się z potomstwem do zagród zbiorczych (stado matek wraz z jagniętami).

Jednym z pierwszych problemów z jakimi mogą napotkać się hodowcy jest odrzucanie jagniąt. Zdarza się ono u pierwiastek (owiec rodzących po raz pierwszy; wynik szoku poporodowego) czy przy urodzeniu czarnego jagnięcia w stadzie owiec białych. Jagnię odrzucone należy odchować ,,na butelce” (odchów sztuczny), oddać do wychowu innej matce lub poskramiać owcę – matkę tak, aby jagnię mogło swobodnie ssać mleko i z czasem nabrać sprytu pobierając mleko wyprzedzając ataki maciorki.

Po porodzie należy wykonać jagnięciu iniekcję (a najlepiej dwie) preparatem suplementującym selen oraz witaminy A i E.

Naturalny odchów jagniąt trwa około 3 miesięcy. Stosowany jest również odchów skrócony, który trwa 30-70 dni. W trakcie odchowu jagniąt należy dbać o odpowiednie żywienie maciorek i ich potomstwa, które zapewni nam odpowiednio szybkie tempo wzrostu młodzieży.

Opłacalność chowu owiec

Chów i hodowla owiec będą opłacalne tylko wtedy, gdy zwierzęta będą odpowiednio zaopiekowane. Przed zakupem owiec należy zorientować się o możliwościach zakupu pasz (o ile sami nie prowadzimy produkcji roślinnej), dostępie do strzygaczy, lekarzy weterynarii. Rasę owiec należy dobrać w oparciu o jej charakterystykę, w tym dostosowanie do miejscowych warunków środowiskowych. Zakup zwierząt czystorasowych, posiadających odpowiednie świadectwa zootechniczne sprawi, że chów i hodowla owiec będą przewidywalne. O opłacalności produkcji owczarskiej decyduje obecnie użytkowość mięsna owiec, a co za tym idzie również ich użytkowość rozpłodowa. Kluczowy wpływ na ich intensywność będą miały: rasa utrzymywanych owiec oraz ich odpowiednie żywienie (flushing, tucz jagniąt, odpowiednie karmienie maciorek wysokokotnych i w laktacji). Należy zwracać uwagę na wartość użytkową i hodowlaną stosowanego do rozpłodu tryka – powinien mieć on poprawną budowę, żywy temperament oraz potwierdzone pochodzenie. Tryka powinno zakupywać się w oparciu o wskazane cechy, a nie bliskość do naszego gospodarstwa czy jego niską cenę. Dobry materiał hodowlany to inwestycja w hodowlę, a nie marnowanie funduszy.

Dopłaty do owiec

Dopłaty są niestety głównym czynnikiem kształtującym pogłowie owiec w kraju. W Polsce nie stosuje się rozwiązań systemowych dla rozwoju owczarstwa, a jedynie płatności bezpośrednie. Hodowcy w kraju mają dostęp do trzech form wsparcia:

• Płatność do owiec – przysługuje hodowcom – aktywnym zawodowo rolnikom – posiadającym co najmniej 10 sztuk maciorek, których wiek w dniu 15 maja roku, w którym został złożony wniosek o przyznanie danej płatności, wynosi co najmniej 12 miesięcy. Wsparcie wynosi 118,16 zł na sztukę.
• Ekoschemat Dobrostan zwierząt (,,dopłata dobrostanowa ”) – przyznawany jest hodowcom utrzymującym owce w warunkach spełniających normy dobrostanu, a dodatkowo w budynkach o powierzchni zwiększonej o min. 20% oraz wypasających owce przez co najmniej 120 dni w roku (od 1 kwietnia do 30 września). Wsparcie wynosi 124,89 zł na sztukę.
• Interwencja „Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych zwierząt w rolnictwie” – wsparcie dla hodowców utrzymujących stada ras uznanych za rodzime przez Instytut Zootechniki – Państwowy Instytut Badawczy, będące pod oceną wartości użytkowej. Wsparcie to przysługuje tylko hodowcom wybranych czystorasowych owiec. Aktualnie programem ochrony zasobów genetycznych objęte są następujące rasy owiec: wrzosówka, świniarka, olkuska, polska górska odmiany barwnej, merynos barwny, uhruska, wielkopolska, żelaźnieńska, korideil, kamieniecka, pomorska, cakiel podhalański, merynos polski w starym typie, czarnogłówka, pogórza, polska górska i białogłowa mięsna. Wsparcie wynosi 500,00 zł na sztukę.