Polska owca pogórza. Owca długowełnista z południa kraju

Polska owca pogórza jako jedyna rasa należąca do polskich owiec długowełnistych wytworzona została na bazie owiec górskich – cakli. Wyróżnia się zdrowotnością oraz dobrym polem obrostu długą wełną. Co jeszcze świadczy o jej wyjątkowości?

Wpis powstał w ramach inicjatywy Owca Miesiąca.

Polska owca pogórza – historia rasy

Polska owca pogórza (tzw. owca pogórza) jak wiele innych polskich ras, jest niejako reliktem myśli owczarskiej PRL. W XX wieku nasiliły się prace uszlachetniające i twórcze, których celem było wytworzenie miejscowych ras i odmian mięsno–wełnistych i wełnisto–mięsnych owiec krytych jednolitą wełną, a jednocześnie dostosowanych do lokalnych warunków środowiskowych i paszowych. Efektem tych działań jest m.in. powstanie dwóch grup rasowych – polskich owiec długowełnistych i polskich owiec nizinnych.

Prace twórcze prowadzone były także w rejonach górskich. Uszlachetnianie krajowych cakli prowadzono wielokrotnie i różnymi drogami. Krzyżowano je m.in. z merynosami negretti (patrz – Merynos polski – najważniejsza krajowa rasa owiec), owcą fryzyjską, wensleydalem długowełnistym, czarnogłówkami, bergamascą, caklem siedmiogrodzkim, fagasem pomorskim. Krzyżówki te nie przetrwały jednak próby czasu. 

Bardziej ugruntowane prace prowadzono w Zakładzie Doświadczalnym Instytutu Zootechniki – Państwowego Instytutu Badawczego Grodziec Śląski. W zakładzie tym miejscowe cakle (zwane prymitywnymi owcami podhalańskimi), drogą dolewów krwi cakla siedmiogrodzkiego i owcy fryzyjskiej (,,fryzowania”) ,,przekształcono” w polską owcę górską. Polska owca górska zachowuje dobrą zdrowotność i długowieczność, a jednocześnie jest lepiej zbudowana oraz ma wyższą wydajność mleczną w porównaniu do cakla podhalańskiego.

Dzięki umiejętnej selekcji oraz krzyżowaniu z innymi rasami, polskie owce górskie z Grodźca Śląskiego dały początek owcom pogórza (owcom typu podgórskiego). 

W pracy nad odmianą owcy podgórskiej z Grodźca zastosowano uszlachetnianie rasami długowełnistymi (półdługowełnistymi – o wełnie półlustrowej oraz długowełnistymi – o wełnie lustrowej). Wykorzystano w tym celu owcę fryzyjską, kenta, leicestera długowełnistego i texela. Poprawiło to budowę i konstytucję zwierząt, a także dodatnio wpłynęło na użytkowość wełnistą (obrost, charakter, wyrównanie i okrywy, wydajność strzyżna).

Próby wyhodowania owiec dostosowanych do lokalnych warunków środowiskowych prowadzono jednocześnie w innych regionach południowej Polski. W Małopolsce powstały owca olkuska* (przez krzyżowanie świniarki, owiec pomorskich, owcy holsztyńskiej, fryzyjskiej i kenta), owca bocheńska (mieszaniec świniarki i owcy fryzyjskiej), rząskowska (bocheńska uszlachetnioną kentem) oraz owca gaicka (wytwarzana w Lipowej i Brzezowej). Ta ostatnia powstała z kolei przy udziale caklo–fryza, owcy fryzyjskiej, polskiej górskiej, bocheńskiej, texela, leina oraz kenta.

Na Śląsku hodowano owcę śląską zachowującą wzorzec owcy fryzyjskiej. Na Dolnym Śląsku, w Wysokich Łąkach wytworzono owcę sudecką. W jej genotypie udział miały: merynos, cygaj czarnogłowy i białogłowy, merynocygaj – spanka, kent i owca fryzyjska. Utrzymywana była także owca ząbkowicka wytworzona przez krzyżowanie miejscowych mieszańców świniarek, cakli i owiec fryzyjskich z odmianami długowełnistymi oraz kentem sprowadzonymi z ówczesnych województw: łódzkiego, kieleckiego, poznańskiego i opolskiego.

Na Podkarpaciu hodowano z kolei owcę bieszczadzką wywodzącą się od cakla, cygaja, merynosa i kenta. W późniejszym okresie zastosowano prawdopodobnie dolew krwi rasy leine. 

Według niektórych źródeł, w pracach nad owcami pogórza wykorzystano także rasy merynos niemiecki krajowy (merynos wirtemberski, niem. Merinolandschaf), berrichon z Cher – berrichon du cher (tzw. berrichon, beriszon), leine oraz pomorską (wyhodowaną głównie przez uszlachetnianie miejscowych owiec pomorskich i fagasów texelem i owcą fryzyjską). Istnieją również wzmianki o wprowadzaniu na tereny południowej Polski (Bieszczady) – owcy kamienieckiej, zwanej dawniej suską (a także pozortską – jej bliską ,,krewną” włączoną do rasy kamienieckiej). W genotypie owcy kamienieckiej udział mają głównie owca pomorska starego typu, kent, leine i texel.

Prace nad owcami pogórza prowadzili wybitni polscy zootechnicy, a wśród nich prof. dr hab. Mieczysław Czaja, prof. dr hab. Stanisław Jełowicki, prof. dr Marian Juny, dr inż. Józef Luchnowiec. Interesujące prace nad opisywaną rasą prowadził również dr inż. Stanisław Czernek.

Jak możemy zauważyć, liczebność lokalnych ras i odmian owiec długowełnistych oraz pogórza była bardzo duża. Różnice między nimi w pewnym momencie zatarły się. Doskonalenie owiec długowełnistych południowych województw kraju przebiegały bowiem w podobny sposób. Prowadzono przede wszystkim korekcyjne dolewy krwi owiec rasy kent, która przekazywała potomstwu krzyżówkowemu dobre pole obrostu długą wełną, a jednocześnie nie pogarszała ich zdrowotności i odporności. 

W rozporządzeniu Ministra Rolnictwa w sprawie prowadzenia ksiąg zwierząt zarodowych (27 grudnia 1962) czytamy, że:

,,Do ksiąg owiec długowełnistych polskich wpisuje się owce tego typu oraz owce ras: kent, leine i texel pochodzenia krajowego i zagranicznego.

Do ksiąg owiec pogórza wpisuje się owce tego typu pochodzenia krajowego i owce ras cygaj i fryz pochodzenia krajowego i zagranicznego.”.

Należy więc stwierdzić, że współczesny typ polskiej owcy pogórza uformował się mniej więcej w latach 60. lub 70. XX wieku. Właściwe uznanie rasy poprzedziła konsolidacja różnych odmian długowełnistych hodowanych na południu kraju, a także krzyżowanie ich przede wszystkim z rasą kent. I tak, w roku 1977, polska owca pogórza stanowiąca zbiór różnych odmian długowełnistych dostosowanych do chowu na Pogórzu zyskała status odmiany rasowej. Największy udział w pogłowiu owiec skonsolidowanych w ramach rasy polskiej pogórza miały prawdopodobnie owce ząbkowickie, sudeckie, gaickie i bieszczadzkie.

Ze względu na strukturę genetyczną oraz walory użytkowe rasy, polska owca pogórza zaliczona została z czasem do grupy polskich owiec długowełnistych. Obserwując owce pogórza łatwo dostrzec u nich zewnętrzne cechy angielskiego kenta, a także krajowej owcy kamienieckiej. Zaliczenie owcy pogórza do ras długowełnistych jest więc w pełni zasadne. 

Polska owca pogórza – eksterier

Polska owca pogórza należy do ras średniego kalibru. Głowa średnio–szeroka, długa, o prostym profilu. U owiec w typie kenta czarny nos oraz ,,łezka”. U mniej licznych owiec w typie fryza nie ma pigmentacji, głowa jest łukowata, nieowełniona, a uszy większe. Szyja i kończyny średniej długości i grubości. Tułów stosunkowo głęboki. Pole obrostu zwykle duże, obejmuje cały tułów i kończy się na napięstkach. Obrost głowy do linii oczu lub do linii uszu (bez grzywki lub z grzywką). Runo półotwarte, zwykle szydlaste. Umaszczenie białe z wyraźnie zażółconym, kremowobiałym runem. Masa ciała maciorek ok. 50–60 kg, tryków – 70–90 kg.

Polska owca pogórza – użytkowość

Polska owca pogórza jest rasą ogólnoużytkową, o użytkowości mięsno–wełnistej, z zachowaniem wysokiej mleczności.

Użytkowość rozpłodowa. Według najnowszych wyników oceny wartości użytkowej owiec prowadzonej przez Polski Związek Owczarski, średnie wskaźniki użytkowości rozpłodowej polskiej owcy pogórza kształtują się następująco:

– płodność – 92,7%:

– plenność – 125,6%;

– odchów jagniąt – 88,6%;

– użytkowość rozpłodowa – 103,2%.

Możemy więc zauważyć, że plenność tej rasy jest zadowalająca. Wskaźnik płodności oraz odchowu jagniąt są jednak zbyt niskie.

Użytkowość wełnista. Rasa kryta jest wełną krzyżówkową długą, jednolitą, półgrubą lub grubą, o wysadności 12–16, nawet 20 cm w odroście rocznym i sortymencie C–D (31–35 mikronów). W badaniach nad owcami pogórza notowano jednak tendencję do zarówno nadmiernego pocienienia, jak i pogrubienia wełny (aż do 40 mikronów). Wełna pogórza ma kremowobiałą barwę i silny, półlustrowy lub lustrowy połysk. Podobnie jak wełna innych owiec długowełnistych uchodzi za łatwą w obróbce, co jest zasługą m.in. jej wysokiemu rendementowi (ok. 60%). W wełnie owiec pogórza stwierdza się wysoką zawartość włókien rdzeniowych, wynoszącą nawet 10%. Jest to prawdopodobnie cecha odziedziczona po caklach lub długowełnistym kencie. W naszej pracy terenowej, u niektórych sztuk zauważyliśmy nawet występowanie frakcji, co poskutkowało przybraniem przez zespół włosowy kształtu wyraźnie stożkowatego, ostro zakończonego półsłupka / kosmyka. Wydajność strzyżna wynosi 4–7 kg w zależności od płci i wieku. O ręcznej obróbce wełny polskiej owcy pogórza przeczytacie na stronie Projekt Polska Wełna.

Użytkowość mleczna. Rasa predysponowana jest do użytkowania mlecznego. Średnia wydajność mleczna owcy pogórza wynosi ok. 109 kg mleka za 176 dni laktacji, w tym 35 kg mleka za okres 90 dni doju. 

Chów i hodowla owcy pogórza

Polska owca pogórza jest rasą dostosowaną do lokalnych warunków środowiskowych regionów południowej Polski. Jak wskazuje jej nazwa, predysponowana jest do chowu na terenach podgórskich, w tym Pogórzu Karpackim i Przedgórzu Sudeckim. Najliczniej występuje w gospodarstwach zlokalizowanych na Dolnym Śląsku, a poza tym w województwach śląskim, małopolskim i podkarpackim. 

Rasa odnajduje się w chowie ekstensywnym i półintensywnym. Biorąc pod uwagę strukturę genetyczną, w chowie owcy pogórza konieczne wydaje się być wykorzystanie pastwisk oraz budynków możliwie przestronnych i przewiewnych. Owca pogórza odnajduje się w małych gospodarstwach, w tym agroturystycznych.

Chów i hodowla owcy pogórza może być dobrym wyborem dla owczarzy dysponujących użytkami o dużym areale, zlokalizowanych na terenach na których rasy nizinne nie sprawdziłyby się (pofałdowanych, pagórkowatych, wyżynnych, o wysokich sumach opadów). Choć użytkowość owiec tej rasy nie jest wybitna, jest większa od ras takich jak wrzosówka, cakiel podhalański czy polska owca górska. Jednocześnie owce pogórza cechują się większą odpornością i lepszym dostosowaniem do niekorzystnego wpływu opadów niż polskie owce nizinne, wiele ras mięsnych, a tym bardziej merynosy. Zaletą rasy jest także dobre wykorzystywanie pastwiska i pasz gospodarskich.

Potencjał genetyczny polskiej owcy pogórza można byłoby wykorzystać w krzyżowaniach. Warte uwagi jest krzyżowanie trójrasowe dwustopniowe. Ten ,,brytyjski” model produkcji jagniąt rzeźnych można byłoby prowadzić poprzez krycie maciorek pogórza rasą plenną (np. fryzyjską czy olkuską), a ich żeńskie potomstwo rasą mięsną, np. czarnogłówką. Pozwoliłoby to zintensyfikować ich użytkowanie mięsne poprzez zwiększenie użytkowości tucznej i rzeźnej jagniąt–mieszańców. Krzyżowania międzyrasowe nie są jednak dopuszczalne w stadach zachowawczych, dlatego należy w nich opierać się o hodowlę w czystości krwi.

Polska owca pogórza – liczebność i występowanie

Jak czytamy w Programie Ochrony Zasobów Genetycznych owiec rasy polska owca pogórza: ,,W roku 1963 owca pogórza uznana została za odrębny typ i określono obszar występowania (rzeszowskie, krakowskie, wrocławskie, katowickie). Populacja owcy pogórza liczyła w tym okresie 104 tys. owiec.”.

O przyczynach stosunkowo dużej liczebności owcy pogórza w okresie rozkwitu polskiego owczarstwa powiedzieliśmy wcześniej. Przypomnijmy – rasa ta jest dobrym wyborem dla gospodarstw zlokalizowanych w rejonach o niekorzystnych z punktu widzenia hodowli owiec warunkach klimatycznych, a jednocześnie mających chęć prowadzenia bardziej intensywnej owczarskiej, aniżeli w przypadku cakli czy cakli uszlachetnionych.

Za Polskim Związkiem Owczarskim podamy, że w roku 2024 w księgach zarodowych pozostawało wpisanych 2416 maciorki polskiej owcy pogórza, w tym 2034 objęte były oceną wartości użytkowej. Liczba stad zarodowych wyniosła 26. W programie ochrony uczestniczyło: 

– w roku 2024 – 1912 maciorek i 85 tryków;

– w roku 2025 – 2204 maciorek i 132 tryki.

Z tego względu polska owca pogórza jest trzecią co do liczebności rasą z grupy polskich owiec długowełnistych – za owcą pomorską i kamieniecką, ale bardziej liczną od owcy olkuskiej. Co ciekawe, pogłowie rasy jest już większe aniżeli wszystkich ras zagranicznych będących pod oceną Związku razem wziętych. Dwu, a prawdopodobnie już trzykrotnie przewyższa nawet merynosa polskiego czy polską owcę nizinną.

Najbardziej znane stada owcy pogórza zlokalizowane są w Gołaczowie (woj. dolnośląskie) oraz w Jaworzu (Zakład Doświadczalny Instytutu Zootechniki – Państwowego Instytutu Badawczego Grodziec Śląski, woj. śląskie). Zdjęcia zawarte w tym artykule wykonaliśmy w hodowli Pana Przemysława Puźniaka (gospodarstwo agroturystyczne EkoKrasnoludki, Gorzeszów, woj. dolnośląskie), za co jesteśmy bardzo wdzięczni. Utrzymywane w gospodarstwie owce charakteryzują się bardzo dobrą kondycją oraz wzorcowym pokrojem. Hodowca wykazuje się otwartością oraz dużą troską w stosunku do swojego stada. Liczymy, że to nie była nasza ostatnia wizyta w EkoKrasnoludkach!

Podsumowanie

Polska owca pogórza jest wyjątkową rasą hodowaną na południu kraju. Choć nie należy do ras o bardzo wysokich walorach użytkowych, odznacza się dużą odpornością i zdrowotnością. Mówiąc kolokwialnie, owca pogórza jest prawdziwą mieszanką owiec różnych genotypów. Obserwując owce tej rasy najbardziej zauważalny jest jednak wpływ krwi kenta. Owca pogórza zasługuje na uwagę małych gospodarstw. Jej wełna być może zdobędzie uznanie wśród rękodzielników, bowiem odznacza się dużą wysadnością (długością) oraz silnym połyskiem. Interesujące byłyby także nowsze wyniki badań nad użytkowaniem mlecznym owiec pogórza, które są przecież do tego predysponowane.

Bibliografia

Czaja M. 1952: Polska owca górska. Wyniki pierwszego etapu prac. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.

Czernek S. 1971: Użytkowanie mleczne owiec. W: Domański A. (red.): Zarys produkcji owczarskiej (s. 235–252). PWRiL, Warszawa.

Czernek S. 1973: Charakterystyka prac nad owcą pogórza. Przegląd Hodowlany 13–14, s. 22–24.

Czernek S. 1987: Prace nad wytworzeniem owcy pogórza. Owczarstwo, b.d.

Czernek S., Mróz K., Malik R. b.d.: Możliwości mlecznego użytkowania owiec pogórza. Owczarstwo, s. 16–17.

Instytut Zootechniki – Państwowy Instytut Badawczy 2026: Liczebność i występowanie. Owca pogórza. Dostępne w: https://bioowce.izoo.krakow.pl/statistics#owca-pogorza

Instytut Zootechniki – Państwowy Instytut Badawczy 2026: Program ochrony zasobów genetycznych owiec rasy polska owca pogórza. Dostępne w: https://bioowce.izoo.krakow.pl/programy-ochrony/pobierz/program-ochrony-owca-pogorza

Juny M. 1956: Dotychczasowe wyniki doświadczeń nad owcą sudecką. Przegląd Hodowlany 8, s. 27–29.

Kaczor U., Kosiek A., Lasoń K. 2010: Polska owca pogórza – ginący element krajobrazu? Wiadomości Zootechniczne 4, s. 71–78. Dostępne w: https://wz.iz.edu.pl/files/WZ_2010_4_art08.pdf

Kawęcka A., Krupiński J., Sikora J. 2014: Polska owca pogórza – program ochrony zasobów genetycznych zwierząt. Wiadomości Zootechniczne 4, s. 11–17. Dostępne w: https://wz.iz.edu.pl/files/WZ_2014_4_art02.pdf

Laudowicz A., Kowalski J., Milewski J., Staniszkis O. 1987: Owce w Polsce. Sheep breeds in Poland. Warszawa: Zrzeszenie Związków Hodowców Owiec w Polsce, Gdynia: Izba Wełny w Gdyni, Zrzeszenie Przedsiębiorstw Obrotu Surowcami Włókienniczymi i Skórzanymi ,,Polsurwis”, Animex Export – Import.

Martyniak A. 1971: Rasy i typy użytkowe owiec. W: Domański A. (red.): Zarys produkcji owczarskiej (s. 31–67). Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.

Nowakowski P. 2011: Owce. Pawlina E. (red.): Rasy zwierząt gospodarskich (s. 73–112). Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Paraponiak P. 2015: Proces doskonalenia użytkowości mięsnej polskiej owcy górskiej. Wiadomości Zootechniczne 53(4), s. 90–96. Dostępne w: https://wz.iz.edu.pl/files/WZ_2015_4_art14.pdf

Piestrak T. 1989: W dziewięćdziesiątą rocznicę urodzin Prof. Stanisława Jełowickiego. Owczarstwo, b.d.

Piestrak T., Szeliga W., Przybyło B. 1978: Polska owca długowełnista w owczarni Gaik-Brzezowa. Owczarstwo 10, s. 9–10.

Polski Związek Owczarski. 2025: Hodowla owiec i kóz w Polsce w 2024 roku. PZOw, Warszawa.

Puszkin–Dubicka B. 1988: Wojewódzka Wystawa Zwierząt Hodowlanych Olsztyn–Zalbki ‘88. Owczarstwo b.d., s. 5–7. 

Rozporządzenie Ministra Rolnictwa z dnia 27 grudnia 1962 r. w sprawie prowadzenia ksiąg zwierząt zarodowych. Dz. U. 1963 nr 6, poz. 38.

Rzepecki R. 1995: Praca hodowlana w owczarstwie regionu bieszczadzkiego. W: Borys B. i in.: ABC hodowcy owiec. Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa, Warszawa.

Staniszkis O. b.d.: Owce długowełniste. Cz. II. Przegląd Hodowlany 1, s. 16–18.

Uniwersytet Warmińsko–Mazurski w Olsztynie b.d.: Historia i teraźniejszość Katedry Hodowli Owiec i Kóz. Wydział Bioinżynierii Zwierząt. Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, 1950 – 2025. Dostępne w: https://wbz.uwm.edu.pl/khoik/historia

Węglarzy K., Skrzyżala I., Pellar A. 2011: Użytkowanie mięsne owiec w warunkach gospodarstwa ekologicznego. Journal of Research and Applications in Agricultural Engineering 56 (4). Dostępne w: https://yadda.icm.edu.pl/baztech/element/bwmeta1.element.baztech-article-BAR8-0014-0039/c/httpwww_pimr_poznan_plbiul20114wsp2.pdf

Wójcikowska–Soroczyńska M., Radzik–Rant A., Sztych D. 1992: Owce występujące w kraju i ich wełna. Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, Warszawa, Izba Wełny, Gdynia. 

Zalewska S., Folta A. 1982: Owca ząbkowicka – metody jej doskonalenia. Owczarstwo 3, s. 7–8.

Owca Miesiąca

Owca Miesiąca to wspólna inicjatywa Projektu Polska Wełna oraz Owce w Polsce, której celem jest przedstawienie i promowanie ras owiec utrzymywanych w Polsce. Inicjatywę wspiera ilustracyjnie Lusia Knits. 

W każdym miesiącu 2026 roku przedstawimy jedną z ras owiec występujących w naszym kraju. Dowiecie się, jak powstała, jakie są jej charakterystyczne cechy oraz w jakich regionach jest hodowana. Przedstawimy wam jej wełnę oraz opowiemy, jak wyglądają możliwości jej wykorzystania w przemyśle tekstylnym. Podzielimy się swoimi doświadczeniami z ręcznej obróbki wełny. Pokażemy próbki przędzy i dzianiny. Dostrzegając piękno każdej z owiec przedstawimy Wam ilustrację, która uwzględnia najważniejsze cechy Owcy Miesiąca i wydobywa jej naturalne piękno. 

Śledźcie nasze strony i kanały w mediach społecznościowych. 

Zachęcamy hodowców, badaczy owczarstwa oraz rękodzielników mających styczność z owcą miesiąca, w tym jej wełną do udziału w inicjatywie. Podepnijcie nas, a chętnie udostępnimy informacje o Waszym stadzie, badaniach czy poddawanej obróbce wełnie.

Oficjalnym tagiem inicjatywy jest:

#owcamiesiaca

* – choć owca olkuska, podobnie jak polska owca pogórza także jest rasą długowełnistą hodowaną na południu Polski, jest ona populacją zgoła odmienną. Być może brała udział w wytwarzaniu owiec pogórza, jednak do dziś zachowuje swój oryginalny, wyjątkowy typ – w przeciwieństwie do skonsolidowanych w ramach owcy pogórza odmian takich jak ząbkowicka, bieszczadzka czy sudecka.