Żywienie owiec ma ogromny wpływ na ich użytkowość. Chcąc posiadać stado wydajne, musimy wiedzieć, jakie pasze pełnią jaką rolę w jego diecie. Należy jednak pamiętać, że w przypadku owiec pasza to nie wszystko. Kluczowy wpływ na jej wykorzystanie przez zwierzę ma sposób jej trawienia – zgoła odmienny, od fizjologii człowieka. Przeżuwacze to zwierzęta, które dzięki mikroorganizmom występującym w ich wielokomorowym żołądku mają zdolność do trawienia celulozy. Należą do nich m.in. owce, kozy, bydło czy gatunki jeleniowate.
Owczy żołądek i jego mikroflora
Pobrany przez owcę pokarm trafia przez przełyk do żołądka. Przeżuwacze posiadają żołądek wielokomorowy złożony, w którego skład wchodzą 4 komory o różnych funkcjach: żwacz, czepiec, księgi (przedżołądki) oraz żołądek właściwy – trawieniec.
Żwacz jest pierwszym, a zarazem największym przedżołądkiem. Ma postać ,,worka”, który zajmuje całą lewą stronę jamy brzusznej. W żwaczu wyróżniamy wyspy, których skurcze powodują przemieszczanie treści pokarmowej oraz umożliwiają wystąpienie odruchu odłykania. Wewnętrzna ściana żwacza zaopatrzona jest w charakterystyczne kosmki.
Środowisko żwacza zasiedlają ogromna liczba mikroorganizmów – bakterii, pierwotniaków i grzybów. W wyniku ich działalności energia z pasz przekształcana jest w lotne kwasy tłuszczowe wykorzystywane przez zwierzę do czynności fizjologicznych oraz budowy mięśni, wełny czy produkcji mleka. Mikroorganizmy produkują (oraz same są źródłem) niezbędnych aminokwasów (białka) oraz witamin z grupy B i K. Poprawna dieta to zdrowy mikrobiom. Zdrowy mikrobiom to zdrowe zwierzę!
Pozostałe przedżołądki – czepiec i księgi biorą udział w przesuwaniu treści pokarmowej oraz zachodzi w nich resorpcja wody i soli mineralnych. Wewnętrzna ściana czepca zaopatrzona jest w listewki przebiegające w różnych kierunkach (przypomina plaster miodu), a ksiąg – podłużne fałdy przypominające kartki książki (stąd ich nazwa). Właściwe trawienie przy użyciu enzymów żołądkowych zachodzi w trawieńcu. Jest tam trawione m.in. białko.
Strawiona treść pokarmowa jest źródłem łatwoprzyswajalnych związków wchłanianych w jelitach. Środowisko jelit jest równie mocno zasiedlone, co środowisko żwacza. Tam także bytują liczne mikroorganizmy wspomagające trawienie.
Trawienie u przeżuwaczy
Trawienie nie odbywa się więc tak jak u nas, ludzi. Jednym z najważniejszych jego etapów jest u przeżuwaczy… przeżuwanie obejmujące m.in. żucie pokarmu oraz jego odłykanie (transportowanie z żołądka z powrotem do jamy ustnej). Na przeżuwaniu owce czy bydło spędzają dziennie nawet 8–10 godzin wykonując przy tym setki, a nawet tysiące ruchów ,,szczękami”.
1. Pokarm trafia z jamy ustnej (przez przełyk) do żwacza.
2. Dzięki mikroflorze, w żwaczu następuje szereg przemian prowadzących do trawienia włókna.
3. Cząstki wymagające dalszego rozdrobnienia przez odruch odłykania wracają do jamy ustnej, gdzie są naśliniane i rozdrabniane zębami.
4. Ponownie roztarty pokarm trafia z powrotem do żwacza.
5. Treść pokarmowa przechodzi z przedżołądków do trawieńca.
6. W dwunastnicy następuje trawienie z udziałem enzymów trzustkowych i żółci.
7. W jelitach absorbowane są składniki odżywcze.
Fizjologia trawienia, a praktyka
Pierwotniaki i grzyby to nie tylko książkowa fizjologia, ale i praktyka. Ich obecność ma kluczowy wpływ na strawność pasz, a tym samym wydajność stada.
Każdy słyszał o wzdęciach żwacza. Skąd się one biorą? Właśnie przez mikrobiom, a właściwie przez nas i nasze błędy w żywieniu owiec. Wzdęcia żwacza mogą pojawiać się po zejściu owiec z pastwiska. Pobrana ,,na czczo” zielonka zawierająca dużo pianotwórczych białek i wody, wskutek procesów fermentacyjnych zachodzących w żwaczu zyskuje wybitnie silne właściwości wzdymające. Mikroorganizmy, choć są owcom niezbędne do trawienia, wzmagają nadmierne zwiększanie objętości treści żwacza i prowadzą do nagłych wzdęć. Prewencja – włókno! Po zejściu owiec z pastwiska lub przed wypędzeniem ich na łąki podajmy im siano, a najlepiej słomę, która ustabilizuje środowisko żwacza i zapobiegnie ewentualnym wzdęciom.
Wspomniane włókno to klucz do owczego zdrowia. Jest bowiem ,,podstawą diety” mikroflory żwacza, a co za tym idzie – jest najważniejszym składnikiem pokarmowym w żywieniu przeżuwaczy. Wskutek skarmiania zbyt małych ilości pasz objętościowych (włóknistych) przy jednoczesnym nadmiernym podawaniu pasz treściwych bogatych w skrobię (łatwostrawny węglowodan), pH w żwaczu może obniżyć się, co oznacza, że środowisko żwacza ma odczyn kwaśny. To z kolei może doprowadzić do wymierania cennych mikroorganizmów oraz być przyczyną niestrawności (a w jej skutku sporych powikłań). Taki stan nazywamy kwasicą.
Żywiąc owce, żywimy tak naprawdę jej mikrobiom. Dawki pokarmowe dla owiec należy starannie komponować oraz dbać o odpowiednią podaż włókna (siano, słoma) w diecie.
Owca w liczbach
15–45 – po tylu minutach od pobrania pokarmu rozpoczyna się przeżuwanie
10 – tyle razy zwierzę przeżuwa w ciągu dnia
45 – tyle minut trwa jeden okres przeżuwania
60 000 000 000 – nawet tyle bakterii może znajdować się w 1 gramie płynnej treści żwacza
23 (l) – taką pojemność ma żwacz owcy
1:27 – taki jest stosunek długości ciała owcy do długości jej przewodu pokarmowego
Bibliografia
- Zarys fizjologii trawienia u przeżuwaczy, Cz. 1. Dostępne w: https://www.veterynaria.pl/news/hodowcy-artykuly/zarys-fizjologii-trawienia-u-przezuwaczy-cz-1
- Zarys fizjologii trawienia u przeżuwaczy, Cz. 2. Dostępne w: https://www.veterynaria.pl/news/hodowcy-artykuly/zarys-fizjologii-trawienia-u-przezuwaczy-cz2
- Niżnikowski R. (red.) 2011: Hodowla, chów i użytkowanie owiec. Wieś Jutra, Warszawa.
- Patkowska-Sokoła B. (red.) 2000: Podstawy chowu i hodowli owiec. Wydawnictwo Akademii Rolniczej we Wrocławiu, Wrocław