Owca olkuska – plenna rasa wyhodowana w kraju

Owca olkuska jest jedną z czterech ras należących do grupy polskich owiec długowełnistych. Najważniejszą cechą owiec tej rasy jest plenność wyróżniająca się nie tylko na tle ras krajowych, ale i zagranicznych. Z tego względu owca olkuska jest jedną z ras objętych Programem Ochrony Zasobów Genetycznych. Przyjrzyjmy się bliżej tej wyjątkowej rasie.

Wpis powstał w ramach inicjatywy Owca Miesiąca.

Historia owiec olkuskich – powstanie rasy

Historia owiec olkuskich rozpoczyna się na początku XX wieku, z chwilą sprowadzenia w okolice Olkusza (obecnie woj. małopolskie) stosunkowo szlachetnych owiec z regionu Pomorza. Wprowadzone do gospodarstw w tym rejonie fagasy (i/lub owce pomorskie) krzyżowano z miejscowymi świniarkami podnosząc w ten sposób wartość użytkową lokalnego pogłowia. Wśród owiec sprowadzonych z Pomorza szczególnie ceniono sztuki powstałe przy użyciu krwi owcy wschodniofryzyjskiej mlecznej (fryzyjskiej) oraz owcy holsztyńskiej (obecnie Weißköpfiges Fleischschaf, czyli niemiecka białogłowa owca mięsna). Na mniejszą skalę stosowano krzyżowanie uszlachetniające lokalnego pogłowia przy użyciu czystej krwi owiec fryzyjskich i holsztyńskich. Uzyskane tymi drogami mieszańce krzyżowano między sobą oraz wykorzystywano do dalszego uszlachetniania prymitywnych świniarek. Działania te były szczególnie nasilone w Międzywojniu. Wskutek umiejętnych krzyżowań uszlachetniających uzyskano pierwszy typ lokalnej owcy długowełnistej wyróżniającej się wysokimi: plennością i mlecznością oraz niskimi wymaganiami paszowymi i bytowymi. Można przypuszczać, że to właśnie w tym czasie powstała plenna owca olkuska, czyli owca olkuska starego typu. Owca ta doskonale odnajdywała się w gospodarstwach ,,chłopskich”, o ekstensywnym systemie utrzymania i wielostronnym użytkowaniu (wełna, mięso, mleko, skóry).

Fenotyp owiec olkuskich zaczął dynamicznie zmieniać się w latach 60. XX wieku. Od tego czasu do stad owiec olkuskich zaczęto wprowadzać krew rasy kent, co miało poprawić przede wszystkim ich cechy wełniste. Wełna była wówczas niezwykle cenna, a jej produkcja – jednym z głównych źródeł dochodu w gospodarstwach owczarskich. Przekrzyżowanie plennych owiec olkuskich i rasy kent zapoczątkowało hodowlę owcy olkuskiej nowego typu, czyli uszlachetnionej owcy olkuskiej. W szczytowym okresie pogłowie owiec tej rasy oscylowało w granicach aż 10 000 zwierząt.

Ze względu na fakt, że w wytwarzaniu owcy olkuskiej udziału nie brał merynos polski, rasę zaliczono do grupy polskich owiec długowełnistych. Podział na polskie owce nizinne i polskie owce długowełniste jest uznawany do dziś.

W latach 80. XX wieku plenność owiec olkuskich przyciągnęła uwagę naukowców związanych z ówczesną Akademią Rolniczą w Krakowie. Rozpoczęto szereg prac badawczych mających na celu poznanie genetycznych uwarunkowań wysokiej plenności owiec tej rasy. Jednocześnie zwrócono uwagę na fakt, że większość populacji należy do typu uszlachetnionego, którego plenność wskutek dolewu krwi kenta uległa obniżeniu z ponad 200% do ok. 130%. 

Unikalność stosunkowo mało popularnej wówczas owcy olkuskiej doprowadziła do otwarcia dla nich osobnych ksiąg hodowlanych oraz rozpoczęcia restytucji owiec typu plennego. Nieliczne owce olkuskie w starym typie odszukano w kilku gospodarstwach w Małopolsce oraz rozpoczęto ich namnażanie i krzyżowanie z owcami olkuskimi typu uszlachetnionego. Działania te zakończono w roku 1994 i od tamtej pory owce olkuskie doskonalone są głównie w kierunku plennym. Hodowane są w czystości krwi.

Mimo wyjątkowości tej rasy na tle innych owiec krajowych oraz starań kilku ośrodków naukowo-badawczych (Instytut Zootechniki – Państwowy Instytut Badawczy, Instytut Genetyki i Hodowli Zwierząt Polskiej Akademii Nauk, dawne Akademie Rolnicze w Krakowie, Lublinie, Poznaniu), pogłowie plennych owiec olkuskich pozostawało bardzo małe, a nielicznym istniejącym stadom groziła likwidacja. Perspektywy do zwiększenia pogłowia tej rasy pojawiły się w połowie lat 90. XX wieku (wykorzystanie owcy olkuskiej do poprawy plenności innych ras, np. kamienieckiej), a w szczególności w roku 2004. Pomyślna akcesja Polski do Unii Europejskiej dała możliwość ochrony wielu ras owiec, w tym tej omawianej. Objęcie owcy olkuskiej prowadzonym do dziś Programem Ochrony Zasobów Genetycznych doprowadziło do ustabilizowania oraz zwiększenia pogłowia tej plennej rasy. Na wyróżnienie zasługuje fakt, że owce olkuskie odnalazły się w wypasie na obszarach cennych przyrodniczo (murawy kserotermiczne) oraz jako jedna z zaledwie trzech ras krajowych była utrzymywana poza granicami Polski (eksport na Słowację i do Czech). Ciekawostką jest także fakt, że owca olkuska została nagrodzona złotym medalem na międzynarodowej wystawie zwierząt w Paryżu (rok 1990).

Ukształtowanie owcy olkuskiej

W wytwarzaniu owcy olkuskiej udział brało kilka ras owiec. Owce wykorzystane w I etapie wyprowadzania rasy przekazały owcy olkuskiej m.in. dobre dostosowanie do chowu chłopskiego czy dobrą zdrowotność. Dolew krwi owcy fryzyjskiej poprawił cechy użytkowości rozpłodowej, w tym plenność i mleczność. Fryz pozostawił także po sobie ślad w postaci eksterieru – owce olkuskie mają budowę pod względem pewnych cech podobną do ras mlecznych (głowa, ogon). Owca holsztyńska oraz kent przyczyniły się natomiast do wzmocnienia konstytucji oraz poprawy cech wełnistych nowej rasy.

Owca olkuska – słynne stada i patroni rasy

Istnienie owcy olkuskiej zawdzięczamy przede wszystkim miłośnikom tej rasy, którzy utrzymywali i nadal utrzymują niewielkie stada tej rasy, nawet pomimo niesprzyjającym drobnostadnej hodowli owiec warunkom ekonomicznym. Wśród hodowców, którzy zapoczątkowali lub wywarli wyraźny wpływ na ukształtowanie tej rasy wymienić należy pana Stanisława Borowskiego (Minoga), państwa Habrzyków (Kwaśniów Dolny), państwa Karpałów, Edwarda Babinę (Tyrawa Wołoska), Witolda Grabowskiego (Domaniewice) oraz Tomasza Korczyńskiego (Imbramowice). Prace hodowlane oraz naukowo-badawcze nad owcą olkuską prowadzili m.in. inspektor Jan Machlejda, mgr Stanisław Pigłosiewicz, prof. dr Władysław Nawara, Włodzimierz Łośko, prof. dr hab. inż. Stanisław Jełowicki, mgr inż. Dorota Kuliś, prof. dr hab. inż. Edward Wierzchoś oraz dr hab. inż. Elżbieta Martyniuk prof. SGGW. Wydaje się jednak, że istnienie oraz restytucję plennej owcy olkuskiej zawdzięczamy przede wszystkim jednemu naukowcowi – prof. dr hab. Aleksandrze Knothe. Najnowsze prace dotyczące omawianej rasy prowadzone są m.in. przez dr hab. inż. Macieja Murawskiego z Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie oraz dr hab. inż. Aldonę Kawęcką prof. IZ-PIB i dr inż. Jacka Sikorę z Instytutu Zootechniki – Państwowego Instytutu Badawczego.

Wśród słynnych stad owcy olkuskiej wymienić należy stado na Bielanach (Uniwersytet Rolniczy w Krakowie, dawna Akademia Rolnicza w Krakowie), w Żelaznej (Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie), Domaniewicach (stado p. Grabowskiego) oraz Imbramowicach (stado p. Korczyńskiego). Stado owiec olkuskich z Imbramowic przetrwało najdłużej. Prawdopodobnie do dziś hodowane są tam plenne owce olkuskie, które otrzymywały wiele nagród na regionalnych i krajowych wystawach zwierząt hodowlanych. W roku 2011 stado owiec olkuskich zostało założone we Wrocławiu (Stacja Badawczo-Dydaktyczna w Swojczycach należąca do Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu). Do niedawna prowadziła je dr inż. Marta Iwaszkiewicz. Obecnie wrocławskim stadem owcy olkuskiej opiekuje się dr inż. Anna Wyrostek.

Owca olkuska – charakterystyka

Owca olkuska – plenna rasa wyhodowana w kraju jest owcą średniego do dużego kalibru. Ramą ciała odpowiada nieco owcom mlecznym. Owca ta należy do grupy polskich owiec długowełnistych i prezentuje ogólnoużytkowy lub wszechstronny typ użytkowy. W krzyżowaniach owce olkuskie stanowią komponent mateczny lub ojcowsko-mateczny (plenny).

Eksterier. Głowa łukowata, delikatna. Śluzówka nosa, dołki łzowe oraz racice zwykle jasne. Uszy duże, szyja i kończyny średniej długości lub długie, cienkie. Tułów dość głęboki i długi. Skóra ścisła. Umaszczenie jednolicie białe, wełna kremowobiała. Pole obrostu ,,beczkowate”. Ogon szczurzy (nieowełniony). Runo jednolite, półotwarte, zbudowane zwykle z półsłupków lub słupków stożkowatych, o dość luźnym połączeniu. Orunienie szydlaste.

Użytkowość rozpłodowa. Dojrzewanie wczesne, pierwsze krycie maciorek możliwe w wieku 9–10 miesięcy. Rasa sezonalna. Płodność niska. Plenność według wzorca co najmniej 200%. Mleczność dość wysoka – owce olkuskie starego typu dawały nawet 200 kg mleka w ciągu 120 dni doju. Owca olkuska to jedyna przetrwała do dziś plenna rasa wyhodowana w kraju.

Użytkowość mięsna. Mięsność średnia, w budowie cechy mięsne nie są dobrze zarysowane. 

Użytkowość wełnista. Cechy wełniste dobre. Wydajność strzyżna maciorek ok. 4 kg. Wełna jednolita średnia (29–34 μm), o wysadności ok. 12 cm w odroście rocznym. Owce olkuskie cechują się najdelikatniejszą wełną ze wszystkich polskich owiec długowełnistych.

Inne kierunki użytkowania. Owca olkuska jest dobrym komponentem używanym do krzyżowań. W niektórych stadach pokrywana rasami mięsnymi (np. berrichon du cher) daje jagnięta w odpowiedniej liczbie i o dobrych cechach mięsnych. Ze względu na łagodne usposobienie i spokojny temperament, owca olkuska jest jedną z ras ,,socjalnych”, nadających się do chowu hobbystycznego, przydomowego, w małych stadach. Rasa użytkowana jest także w pielęgnacji krajobrazu, w tym do wypasu na obszarach cennych przyrodniczo. Owca olkuska szczególnie chętnie wykorzystywana jest jako model w badaniach naukowych, m.in. z zakresu genetyki i hodowli (plenność, inbred, krzyżowania międzyrasowe) oraz biotechnologii rozrodu (np. embriotransfer, ultrasonografia). Wysoką jakością cechują się także skóry owiec olkuskich (według niektórych źródeł zajmują one drugie miejsce pod względem jakości, zaraz po wrzosówce).

Utrzymanie i hodowla. Owce olkuskie predysponowane są do chowu drobnostadnego (kilka / kilkanaście, do 30 sztuk). Posiadają słaby instynkt stadny. Rasa hodowana jest głównie na terenie Małopolski i Podkarpacia, poza tym na Dolnym i Górnym Śląsku, w Łódzkiem, mniejsze stada m.in. w Mazowieckiem, Pomorskiem. W hodowli owiec olkuskich nacisk kładzie się głównie na doskonalenie cech użytkowości rozpłodowej.  Pogłowie maciorek wpisanych do ksiąg hodowlanych w roku 2024 wyniosło 1433 sztuki.

Plenność owiec olkuskich

Użytkowość rozpłodowa owiec w największym stopniu wpływa na opłacalność produkcji owczarskiej. W trakcie jej oceny brane pod uwagę są cztery składowe: 

– płodność – skuteczność krycia (zdolności maciorek do zajścia w ciążę oraz zdolności tryka do zapłodnienia samic),

– plenność – liczba jagniąt żywo urodzonych w miocie,

– odchów jagniąt – zdolności macierzyńskie i mleczność maciorek, zdrowotność jagniąt,

– użytkowość rozpłodowa – wypadkowa płodności, plenności i wskaźnika odchowu jagniąt, mówi o rzeczywistej liczbie jagniąt jaką uzyskamy od maciorek.

Najważniejszą cechą owcy olkuskiej jest jej plenność. Jest ona główną cechą braną pod uwagę w trakcie jej selekcji. Analizując publikacje Polskiego Związku Owczarskiego oraz Instytutu Zootechniki – Państwowego Instytutu Badawczego można stwierdzić, że średnia plenność owiec olkuskich wynosi ok. 150–180%. W najlepszych stadach dochodzi do 250–300%. Oznacza to, że maciorki olkuskie rodzą przeważnie bliźnięta, a często także trojaczki. Czworaczki i pięcioraczki są w niektórych stadach normą. Znane są nawet przypadki 6–7 jagniąt w miocie (np. słynna owca o imieniu Gwiazda). Jest to cechą niezwykle korzystną, bowiem wysoka plenność umożliwia produkcję odpowiednio dużej liczby jagniąt przeznaczonych na tucz i rzeź.

Należy jednak pamiętać, iż mnogie ciąże stanowią duże obciążenie dla organizmu maciorek. Choć wysoka plenność jest generalnie cechą korzystną pod względem ekonomicznym, wymusza konieczność intensyfikacji opieki zarówno nad kotnymi i karmiącymi maciorkami, jak i ich potomstwem. Plenność ponadto nie jest jedyną cechą warunkującą wskaźnik użytkowości rozpłdowej. U owiec olkuskich często zauważalne są niskie wskaźniki płodności i odchowu jagniąt, stąd mimo rodzenia dużej liczby jagniąt, maciorki olkuskie często nie odchowują tak dużych miotów.

Sukcesem do wykorzystania potencjału rozrodczego tej rasy jest najpewniej staranna opieka. Wysokoplenne owce olkuskie wymagają szczególnie wysokiego standardu chowu. Zalecane jest ich żywienie obfite w energię i składniki odżywcze. W okresie okołoporodowym szczególnie ważna jest prewencja chorób metabolicznych i niedoborowych, a w okresie wykotów (kotelni) należy spodziewać się natężenia konieczności prowadzenia pomocy związanej z porodem i odchowem jagniąt. Część z jagniąt wymaga odchowu sztucznego z zastosowaniem preparatów mlekozastępczych.

Podsumowanie

Owca olkuska jest jedną z bardziej wyjątkowych ras krajowych. Na tle innych polskich owiec długowełnistych wyróżnia się mniejszą ramą ciała, szczurzym ogonem, dość delikatną wełną. Jej najbardziej unikalną cechą jest jednak plenność dająca możliwość uzyskania od jednej matki nawet 2–3 i więcej jagniąt w miocie. Objęcie tej rasy ochroną jest nie tylko zasadne, ale i konieczne dla utrzymania bioróżnorodności w populacji owiec. Należy jednak pamiętać, że owca olkuska jako rasa o tak dużym potencjale rozrodczym ma dość duże wymagania związane z żywieniem i utrzymaniem. Ze względu na słaby instynkt stadny predysponowana jest do gospodarstw drobnotowarowych. W chowie wielkostadnym jej produkcyjność odbiega zwykle od założonego wzorca.

Bibliografia

1. Alkiewicz W., Śliwa Z. 1958: Poradnik chowu owiec. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.
2. Czylok A., Korczyński T., Murawski M., Sikora J., Smętek J., Stefaniak K., Ślusarczyk M., Tyc A., Waga J. M. 2010: Owce w krajobrazie Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Towarzystwo Miłośników Ziemi Zawierciańskiej, Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego. Dostępne w: http://podlesice.org.pl/pliki/ksiazka_owca_w_krajobrazie.pdf
3. Drozdowski A., Pigłosiewicz S., Staniszkis O. 1980: Poradnik owczarski. PWRiL, Warszawa.
4. Froń J. 1923: Hodowla owiec. Wydanie własne, Toruń.
5. Greulich S. 1937: Gospodarski chów owiec. Wydawnictwo “Książnicy dla Rolników” Centralnego Towarzystwa Organizacyj i Kółek Rolniczych, Warszawa.
6. Haring F. 1980: Hodowla owiec. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.
7. Hodowla owiec i kóz w Polsce w 2023 roku. 2024: Polski Związek Owczarski, Warszawa.
8. Hodowla owiec i kóz w Polsce w 2024 roku. 2025: Polski Związek Owczarski, Warszawa.
9. Jełowicki S. 1960: Owczarstwo wielkostadne. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.
10. Katalog owce. XXX Narodowa Wystawa Zwierząt Hodowlanych. Poznań, 2023. Dostępne w: https://nwzh.pl/media/blappfbg/katalog_owce_2023.pdf
11. Klewiec J. 1997: Owce. W: Krzyżewski J., Reklewski Z. (red.) 1997: Chów i hodowla zwierząt gospodarskich. Fundacja Rozwój SGGW, Warszawa.
12. Laudowicz A., Kowalski J., Milewski J., Staniszkis O. (red.) 1987: Owce w Polsce. Sheep breeds in Poland. Wyd. Zrzeszenia Związku Hodowców Owiec w Polsce, Animex, Izba Wełny w Gdyni, Polsurvis.
13. Litwińczuk Z. (red.) 2011: Ochrona zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich i dziko żyjących. Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.
14. Milewski S. 2017: Efektywność rozrodu owiec i masa ciała jagniąt ras utrzymywanych w Polsce. Przegląd Hodowlany nr 3. Dostępne w: http://ph.ptz.icm.edu.pl/wp-content/uploads/2017/05/1-Milewski.pdf
15. Murawski M. 2011: Historia hodowli plennej owcy olkuskiej. Wiadomości Zootechniczne, R. XLIX, nr 1. Dostępne w: https://wz.iz.edu.pl/files/WZ_2011_1_art04.pdf
16. Niżnikowski R. (red.) 2011: Hodowla, chów i użytkowanie owiec. Wieś Jutra, Warszawa.
17. Nowicki B., Jasek S., Maciejowski J., Nowakowski P., Pawlina E. 2011: Rasy zwierząt gospodarskich. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
18. Owca olkuska. Instytut Zootechniki – Państwowy Instytut Badawczy. Dostępne w: https://bioowce.izoo.krakow.pl/rasy/owca-olkuska
19. Prawocheński R. 1937: Hodowla owiec. Tom I: Pokrój, wełnoznawstwo, rasy, rozpłód, organizacja hodowli, pielęgnowanie, żywienie, użytkowanie i choroby owiec. Wydawnictwo Towarowe Oświaty Rolniczej, Warszawa.
20. Staniszkis O. 1971: Owczarstwo w Polsce. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.
21. Szczepański W., Czarniawska-Piątkowska S., Milewski S. 2001: Hodowla i użytkowanie owiec. Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn.
22. Śliwa Z. 1957: Hodowla owiec. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Łódź, Wyższa Szkoła Rolnicza w Poznaniu, Poznań.
23. Wójcikowska-Soroczyńska M., Radzik-Rant A., Sztych D. 1992: Owce występujące w kraju i ich wełna. Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Izba Wełny w Gdyni, Warszawa, Gdynia.

Owca Miesiąca

Owca Miesiąca to wspólna inicjatywa Projektu Polska Wełna oraz Owce w Polsce, której celem jest przedstawienie ras owiec występujących w Polsce i ich wełny. Inicjatywę wspiera ilustracyjnie Lusia Knits. 

Na początku każdego miesiąca 2026 roku przedstawimy jedną z ras owiec występujących w naszym kraju. Dowiecie się, jak powstała, jakie są jej charakterystyczne cechy oraz w jakich regionach jest hodowana. Przedstawimy wam jej wełnę oraz opowiemy, jak wyglądają możliwości jej wykorzystania w przemyśle tekstylnym. Podzielimy się swoimi doświadczeniami z ręcznej obróbki wełny. Pokażemy próbki przędzy i dzianiny. Dostrzegając piękno każdej z owiec przedstawimy Wam ilustrację, która uwzględnia najważniejsze cechy Owcy Miesiąca i wydobywa jej naturalne piękno. Pierwszą z Owiec Miesiąca jest owca olkuska – plenna rasa wyhodowana w kraju.

Śledźcie nasze strony i kanały w mediach społecznościowych. 

Zachęcamy hodowców, badaczy owczarstwa oraz rękodzielników mających styczność z owcą miesiąca, w tym jej wełną do udziału w inicjatywie. Podepnijcie nas, a chętnie udostępnimy informacje o Waszym stadzie, badaniach czy poddawanej obróbce wełnie.

Oficjalnym tagiem inicjatywy jest:
#owcamiesiaca